ஸ்ரீ யோக ஸூத்ரம் -பாஷ்யம் –விருத்தி–அத்யாயம் -2-

தபஃ ஸ்வாத்யாயேஷ்வரப்ரணிதாநாநி க்ரியாயோகஃ||2.1||

||2.1|| நாதபஸ்விநோ யோகஃ ஸித்யதி. அநாதிகர்மக்லேஷவாஸநாசித்ரா ப்ரத்யுபஸ்திதவிஷயஜாலா சாஷுத்திர்நாந்தரேண தபஃ ஸஂபேதமாபத்யத இதி தபஸ உபாதாநம். தச்ச சித்தப்ரஸாதநமபாதமாநமநேநாஸேவ்யமிதி மந்யதே.
ஸ்வாத்யாயஃ ப்ரணவாதிபவித்ராணாஂ ஜபோ மோக்ஷஷாஸ்த்ராத்யயநஂ வா. ஈஷ்வரப்ரணிதாநஂ ஸர்வக்ரியாணாஂ பரமகுராவர்பணஂ தத்பலஸஂந்யாஸோ வா.
ஸ ஹி க்ரியாயோகஃ —

||2.1|| ததேவஂ ப்ரதமே பாதே ஸமாஹிதசித்தஸ்ய ஸோபாயஂ யோகமபிதாய வ்யுத்திதசித்தஸ்யாபி கதமுபாயாப்யாஸபூர்வகோ யோகஃ ஸ்வாஸ்த்யம் உபயாதீதி தத்ஸாதநாநுஷ்டாநப்ரதிபாதநாய க்ரியாயோகமாஹ.
தபஃ ஷாஸ்த்ராந்தரோபதிஷ்டஂ கரிச்ச்ரசாந்த்ராயணாதி. ஸ்வாத்யாயஃ ப்ரணவபூர்வாணாஂ மந்த்ராணாஂ ஜபஃ. ஈஷ்வரப்ரணிதாநஂ ஸர்வக்ரியாணாஂ தஸ்மிந்பரமகுரௌ பலநிரபேக்ஷதயா ஸமர்பணம். ஏதாநி க்ரியாயோக இத்யுச்யதே.
ஸ கிமர்த இத்யத ஆஹ —

——————-

ஸமாதிபாவநார்தஃ க்லேஷதநூகரணார்தஷ்ச||2.2||

||2.2|| ஸ ஹ்யாஸேவ்யமாநஃ ஸமாதி பாவயதி க்லேஷாஂஷ்ச ப்ரதநூ கரோதி. ப்ரதநூகரிதாந்க்லேஷாந்ப்ரஸஂக்யாநாக்நிநா தக்தபீஜகல்பாநப்ரஸவதமிணஃ கரிஷ்யதீதி. தேஷாஂ தநூகரணாத்புநஃ க்லேஷைரபராமரிஷ்டா ஸத்த்வபுருஷாந்யதாமாத்ரக்யாதிஃ ஸூக்ஷ்மா ப்ரஜ்ஞா ஸமாப்தாதிகாரா ப்ரதிப்ரஸவாய கல்பிஷ்யத இதி.
அத கே க்லேஷாஃ கியந்தோ வேதி —

||2.2|| க்லேஷா வக்ஷ்யமாணஸ்தேஷாஂ தநூகரணஂ ஸ்வகார்யகாரணப்ரதிபந்தஃ. ஸமாதிருக்தலக்ஷணஸ்தஸ்ய பாவநா சேதஸி புநஃ புநர்நிவேஷநஂ ஸோர்தஃ ப்ரயோஜந யஸ்ய ஸ ததோக்தஃ. ஏததுக்தஂ பவதி — ஏதே தபஃ ப்ரபரிதயோப்யஸ்யமாநாஷ்சித்தகதாநவிச்சாதீந்க்லேஷாஞ்சிதிலீ குர்வந்தஃ ஸமாதேருபகாரகதாஂ பஜந்தே. தஸ்மாத்ப்ரதமதஃ க்ரியாயோகவதாநபரேண யோகிநா பவிதவ்யமித்யுபதிஷ்டம்.
க்லேஷதநூகரணார்த இத்யுக்தஂ, தத்ர கே க்லேஷா இத்யத ஆஹ —

———-

அவித்யாஸ்மிதாராகத்வேஷாபிநிவேஷாஃ பஞ்ச க்லேஷாஃ||2.3||

||2.3|| க்லேஷா இதி பஞ்ச விபர்யயா இத்யர்தஃ. தே ஸ்யந்தமாநா குணாதிகாரதரிடயந்தி, பரிணாமமவஸ்தாபயந்தி, கார்யகாரணஸ்ரோத உந்நமயந்தி, பரஸ்பராநுக்ரஹதந்த்ரீ பூத்வா கர்மவிபாகஂ சாபிநிர்ஹரந்தீதி.

||2.3|| அவித்யாதயோ வக்ஷ்யமாணலக்ஷணாஃ பஞ்ச. தே ச பாதநாலக்ஷணஂ பரிதாபமுபஜநயந்தஃ க்லேஷஷப்தவாச்யா பவந்தி. தே ஹி சேதஸி ப்ரவர்தமாநாஃ ஸஂத்காரலக்ஷணஂ குணபரிணாமஂ தரிட஀யந்தி.
ஸத்யபி ஸர்வேஷாஂ துல்யே க்லேஷத்வே மூலபூதத்வாதவித்யாயாஃ ப்ராதாந்யஂ ப்ரதிபாதயிதுமாஹ —

———

அவித்யா க்ஷேத்ரமுத்தரேஷாஂ ப்ரஸுப்ததநுவிச்சிந்நோதாராணாம்||2.4||

||2.4|| அத்ராவித்யா க்ஷேத்ரஂ ப்ரஸவபூமிருத்தரேஷாமஸ்மிதாதீநாஂ சதுர்விதவிகல்பாநாஂ ப்ரஸுப்தநுவிச்சிந்நோதாராணாம். தத்ர கா ப்ரஸுப்திஃ. சேதஸி ஷக்திமாத்ரப்ரதிஷ்டாநாஂ பீஜபாவோபகமஃ. தஸ்ய ப்ரபோத ஆலம்பநே ஸஂமுகீபாவஃ. ப்ரஸஂக்யாநவதோ தக்தக்லேஷபீஜஸ்ய ஸஂமுகீபூதேப்யாலம்பநே நாஸௌ புநரஸ்தி. தக்தபீஜஸ்ய குதஃ ப்ரரோஹ இதி. அதஃ க்ஷீணக்லேஷஃ குஷலஷ்சரமதேஹ இத்யுச்யதே. தத்ரைவ ஸா தக்தபீஜபாவா பஞ்சமீ க்லேஷாவஸ்தா நாந்யத்ரேதி. ஸதாஂ க்லேஷாநாஂ ததா பீஜஸாமர்த்யஂ தக்தமிதி விஷயஸ்ய ஸஂமுகீபாவேபி ஸதி ந பவத்யேஷாஂ ப்ரபோத இத்யுக்தா ப்ரஸுப்திர்தக்தபீஜாநாமப்ரரோஹஷ்ச.

தநுத்வமுச்யதே — ப்ரதிபக்ஷபாவநோபஹதாஃ க்லேஷாஸ்தநவோ பவந்தி. ததா விச்சித்ய விச்சித்ய தேந தேநாத்மநா புநஃ புநஃ ஸமுதாசரந்தீதி விச்சிந்ந. கதஂ, ராககாலே க்ரோதஸ்யாதர்ஷநாத். ந ஹி ராககாலே க்ரோதஃ ஸமுதாசரதி. ராகஷ்ச க்வசித்தரிஷ்யமாநோ ந விஷயாந்தரே நாஸ்தி. நைகஸ்யாஂ ஸ்த்ரியாஂ சைத்ரோ ரக்த இத்யந்யாஸு ஸ்த்ரீஷு விரக்தஃ கிஂ து தத்ர ராகோ லப்தவரித்திரந்யத்ர து பவிஷ்யத்வரித்திரிதி. ஸ ஹி ததா ப்ரஸுப்ததநுவிச்சிந்நோ பவதி.

விஷயே யோ லப்தவரித்திஃ ஸ உதாரஃ. ஸர்வ ஏவைதே க்லேஷவிஷயத்வஂநாதிக்ராமந்தி. கஸ்தர்ஹி விச்சிந்நஃ ப்ரஸுப்தஸ்தநுருதாரோ வா க்லேஷ இதி. உச்யதே — ஸத்யமேவைதத், கிஂது விஷிஷ்டாநாமேவைதேஷாஂ விச்சிந்நாதித்வம். யதைவ ப்ரதிபக்ஷபாவநாதோ நிவரித்தஸ்ததைவ ஸ்வவ்யஞ்ஜகாஞ்ஜநேநாபிவ்யக்த இதி. ஸர்வ ஏவாமீ க்லேஷா அவித்யாபேதாஃ. கஸ்மாத், ஸர்வேஷ்வவித்யைவாபிப்லவதே. யதவித்யயா வஸ்த்வாகார்யத ததேவாநுஷேரதே க்லேஷா விபர்யாஸப்ரத்யயகால உபலப்யந்தே க்ஷீயமாணாஂ சாவித்யாமநு க்ஷீயந்த இதி.

தத்ராவித்யாஸ்வரூபமுச்யதே —

||2.4|| அவித்யா மோஹஃ, அநாத்மந்யாத்மாபிமாந் இதி யாவத். ஸோ க்ஷேத்ரஂ ப்ரஸவபூமிருத்தரேஷாமஸ்மிதாதீநாஂ ப்ரத்யேகஂ ப்ரஸுப்ததந்வாதிபேதேந சதுர்விதாநாம். அதோ யத்ராவித்யா விபர்யயஜ்ஞாநரூபா ஷிதிலீ பவதி தத்ர க்லேஷாநாமஸ்மிதாதீநாஂ நோத்பவோ தரிஷ்யதே. விபர்யயஜ்ஞாநஸத்பாவே ச தேஷாமுத்பவதர்ஷநாத்ஸ்திதமேவ மூலத்வமவித்யாயாஃ. ப்ரஸுப்ததநுவிச்சிந்நோதாராணாமிதி. தத்ர யே க்லேஷாஷ்சித்தபூமௌ ஸ்திதஃ ப்ரபோதகாபாவே ஸ்வகார்யஂ நாரபந்தே தே ப்ரஸுப்தா இத்யுச்யந்தே. யதா பாலாவஸ்தாயாஂ, பாலஸ்ய ஹி வாஸநாரூபேண ஸ்திதா அபி க்லேஷாஃ ப்ரபோதகஸஹகார்யபாவே நாபிவ்யஜ்யந்தே. தே தநவோ யே ஸ்வஸ்வப்ரதிபக்ஷபாவநயா ஷிதிலீகரிதகார்யஸஂபாதநஷக்தயோ வாஸநாவஷேஷதயா சேதஸ்யவஸ்திதாஃ ப்ரபூதாஂ ஸாமக்ரீமந்தரேண ஸ்வகார்யமாரப்துமக்ஷமாஃ. யதாப்யாஸவதோ யோகிநஃ. தே விச்சிந்நா யே கேநசித்பலவதா க்லேஷேநாபிபூதஷக்தயஸ்திஷ்டந்தி யதா த்வேஷாவஸ்தாயாஂ ராகஃ, ராகாவஸ்தாயாஂ வா த்வேஷஃ, ந ஹ்யநயோஃ பரஸ்பரவிருத்தயோர்யும்பத்ஸஂபவோஸ்தி. த உதாரா யே ப்ராப்தஸஹகாரிஸஂநிதயஃ ஸ்வஂ ஸ்வஂ கார்யமபிநிர்வர்தயந்தி யதா ஸதைவ யோகபரிபந்திநோ வ்யுத்தாநதஷாயாம். ஏஷாஂ ப்ரத்யேகஂ சதுர்விதாநாமபி மூலபூதத்வேந ஸ்திதாப்யவித்யாந்வயித்வேந ப்ரதீயதே. ந ஹி க்வசிதபி க்லேஷாநாஂ விபர்யயாந்வயநிரபேக்ஷாணாஂ ஸ்வரூபமுபலப்யதே. தஸ்யாஂ ச மித்யாரூபாயாமவித்யாயாஂ ஸம்யக்ஜ்ஞாநேந நிவர்திதாயாஂ தக்தபீஜகல்பாநாமேஷாஂ ந க்வசித்ப்ரரோஹோஸ்தி அதோவித்யாநிமித்தத்வமவித்யாந்வயஷ்சைதேஷாஂ நிஷ்சியதே. அதஃ ஸர்வேபி அவித்யாவ்யபதேஷபாஜஃ. ஸர்வேஷாஂ ச க்லேஷாநாஂ சித்தவிக்ஷேபகாரித்வாயோகிநா ப்ரதமமேவ ததுச்சேதே யத்நஃ கார்ய இதி.

அவித்யாயா லக்ஷணமாஹ —

——————

அநித்யாஷுசிதுஃகாநாத்மஸு நித்யஷுசிஸுகாத்மக்யாதிரவித்யா||2.5||

||2.5|| அநித்யே கார்யே நித்யக்யாதிஃ. தத்யதா — த்ருவா பரிதிவீ, த்ருவா ஸசந்த்ரதாரகா த்யௌஃ. அமரிதா திவௌகஸ இதி. ததாஷுசௌ பரமபீபத்ஸே காயே —

ஸ்தாநாத்வீஜாதுபஷ்டம்பாந்நிஃ ஸ்யந்தாந்நிதநாதபி.
காயமாதேயஷௌசத்வாத்பண்டிதா ஹ்யஷுசிஂ விதுஃ||

இதி அஷுசௌ ஷரீரே ஷுசிக்யாதிர்தரிஷ்யதே. நவேவ ஷஷாங்கலேகா கமநீயேயஂ கந்யா மத்வமரிதாவயவநிர்மிதேவ சந்த்ரஂ பித்த்வா நிஃஸரிதேவ ஜ்ஞாயதே, நீலோத்பலபத்ராயதாக்ஷீ ஹாவகர்பாப்யாஂ லோசநாப்யாஂ ஜீவலோகமாஷ்வாஸயந்தீவேதி கஸ்ய கேநாபிஸஂபந்தஃ. பவதி சைவமஷுசௌ ஷுசிவிபர்யாஸப்ரத்யய இதி. ஏதேநாபுண்யே புண்யப்ரத்யயஸ்ததைவாநர்தே சார்த ப்ரத்யயோ வ்யாக்யாதஃ.

ததா துஃகே ஸுகக்யாதிஂ வக்ஷ்யதி — “பரிணாமதாபஸஂஸ்காரதுஃகைர்குணவரித்திவிரோதாச்ச துஃகமேவ ஸர்வஂ விவேகிநஃ” (யோ0 ஸூ0 2.15) இதி. தத்ர ஸுகக்யாதிரவித்யா. ததாநாத்மந்யாத்மக்யாதிர்பாஹ்யோபகரணேஷு சேதநாசேதநேஷு போகாதிஷ்டாநே வா ஷரீரே புருஷோபகரணே வா மநஸ்யநாத்மந்யாத்மக்யாதிரிதி. ததைததத்ரோக்தம் — “வ்யக்தமவ்யக்தஂ வா ஸத்த்வமாத்மத்வேநாபிப்ரதீத்ய தஸ்ய ஸஂபதமநு நந்தத்யாத்மஸஂபதஂ மந்வாநஸ்தஸ்ய வ்யாபதமநு ஷோசத்யாத்மவ்யாபதஂ மந்வாநஃ ஸ ஸர்வோப்ரதிபுத்தஃ” இதி. ஏஷா சதுஷ்பதா பவத்யவித்யா மூலமஸ்ய க்லேஷஸஂதாநஸ்ய கர்மாஷயஸ்ய ச ஸவிபாகஸ்யேதி.

தஸ்யாஷ்சாமித்ராகோஷ்பதவத்வஸ்துஸதத்த்வஂ விஜ்ஞேயம். யதா நாமித்ரோ மித்ராபாவோ ந மித்ரபாவஂ கிஂ து தத்விருத்தஃ ஸபத்நஃ. யதா வாகோஷ்பதஂ ந கோஷ்பதாபாவோ ந கோஷ்பதமாத்ரஂ கிஂது தேஷ ஏவ தாப்யாமந்யத்வஸ்த்வந்தரம், ஏவமவித்யா ந ப்ரமாணஂ ந ப்ரமாணாபாவஃ கிந்து வித்யாவிபரீதஂ ஜ்ஞாநாந்தரமவித்யேதி.

||2.5|| அதஸ்மிஂஸ்ததிதி ப்ரதிபாஸோவித்யேத்யவித்யாயாஃ ஸாமாந்யலக்ஷணம். தஸ்யா ஏவ பேதப்ரதிபாதநம் — அநித்யேஷு கடாதிஷு நித்யத்வாபிமாநோவித்யேத்யுச்யதே. ஏவமஷுசிஷு காயாதிஷு ஷுசித்வாபிமாநஃ, துஃகேஷு ச விஷயேஷு ஸுகத்வாபிமாநஃ, அநாத்மநி ஷரீர ஆத்மத்வாபிமாநஃ. ஏதேநாபுண்யே பூண்யப்ரமோநர்தே சார்தப்ரமோ வ்யாக்யாதஃ.

அஸ்மிதாஂ லக்ஷயிதுமாஹ —

——————–

தரிக்தர்ஷநஷக்த்யோரேகாத்மதேவாஸ்மிதா||2.6||

||2.6|| புருஷோ தரிக்ஷக்திர்புத்திர்தர்ஷநஷக்திரித்யேதயோரேகஸ்வரூபாபத்திரிவாஸ்மிதா க்லேஷ உச்யதே. போக்தரிபோக்யஷக்த்யோரத்யந்தவிபக்தயோரத்யந்தஸஂகீர்ணயோரவிபாகப்ராப்தாவிவ ஸத்யாஂ போகஃ கல்பதே. ஸ்வரூபப்ரதிலம்பே து தயோஃ கைவல்யமேவ பவதி குதோ போக இதி. ததா சோக்தம் — ‘புத்திதஃ பரஂ புருஷமாகாரஷீலவித்யாதிபிர்விபக்தபஷ்யந்குர்யாத்தத்ராத்மபுத்திஂ மோஹேந’ இதி.

||2.6|| தரிக்ஷக்திஃ புருஷஃ, தர்ஷநஷக்தி ரஜஸ்தமோப்யாமநபிபூதஃ ஸாத்த்விகஃ பரிணாமோந்தஃ கரணரூபஃ, அநயோர்போக்யபோக்தரித்வேந ஜடாஜத்வேநாத்யந்தபிந்நரூபயோரேகதாபிமாநோஸ்மிதேதி உச்யதே. யதா ப்ரகரிதிவதா கர்தரித்வபோக்தரித்வரஹிதேநாபி கர்த்ர்யஹஂ போக்த்ர்யஹமித்யபிமந்யதே. ஸோயமஸ்மிதாக்யோ விபர்யாஸஃ க்லேஷஃ.

ராகஸ்ய லக்ஷணமாஹ —

——————–

ஸுகாநுஷயீ ராகஃ||2.7||

||2.7|| ஸுகாபிஜ்ஞஸ்ய ஸுகாநுஸ்மரிதிபூர்வஃ ஸுகே தத்ஸாதநே வா யோ கர்தஸ்தரிஷ்ணா லோபஃ ஸ ராக இதி.

||2.7|| ஸுகமநுஷேத இதி ஸுகாநுஷயீ ஸுகஜ்ஞஸ்ய ஸுகாநுஸ்மரிதிபூர்வகஃ ஸுகஸாதநேஷு தரிஷ்ணாரூபோ கர்தோ ராகஸஂஜ்ஞகஃ க்லேஷஃ.

த்வேஷஸ்ய லக்ஷணமாஹ —

———-

துஃகாநுஷயீ த்வேஷஃ||2.8||

||2.8|| துஃகாபிஜ்ஞஸ்ய துஃகாநுஸ்மரிதிபூர்வோ துஃகே தத்ஸாதநே வா யஃ ப்ரதிகோமந்யுர்ஜிகாஂஸா க்ரோதஃ ஸ த்வேஷஃ.

||2.8|| துஃகமுக்தலக்ஷணஂ, ததபிஜ்ஞஸ்ய ததநுஸ்மரிதிபூர்வகஂ தத்ஸாதநேஷு அநபிலஷதோ யோயஂ நிந்தாத்மகஃ க்ரோதஃ ஸ த்வேஷலக்ஷண க்லேஷஃ.

அபிநிவேஷஸ்ய லக்ஷணமாஹ —

—————

ஸ்வரஸவாஹீ விதுஷோபி ததா ரூடோபிநிவேஷஃ||2.9||

||2.9|| ஸர்வஸ்ய ப்ராணிந இயமாத்மாஷீர்நித்யா பவதி மா ந பூவஂ பூயாஸமிதி. ந சாநநுபூதமரணதர்மகஸ்யைஷா பவத்யாத்மாஷீஃ. ஏதயா ச பூர்வஜந்மாநுபவஃ ப்ரதீயதே. ஸ சாயமபிநிவேஷஃ க்லேஷஃ ஸ்வரஸவாஹீ கரிமேரபி ஜாதமாத்ரஸ்ய ப்ரத்யக்ஷாநுமாநாகமைரஸஂபாவிதோ மரணத்ராஸ உச்சேததரிஷ்ட்யாத்மகஃ பூர்வஜந்மாநுபூதஂ மரணதுஃகமநுமாபயதி.

யதா சாயமத்யந்தமூடேஷு தரிஷ்யதே க்லேஷஸ்ததா விதுஷோபி விஜ்ஞாதபூர்வாபராந்தஸ்ய ரூடஃ. கஸ்மாத். ஸமாநா ஹி தயோஃ குஷலாகுஷலயோர்மரணதுஃகாநுபவாதியஂ வாஸநேதி.

||2.9|| பூர்வஜந்மாநுபூதமரணதுஃகாநுபவவாஸநாபலாத்பயரூபஃ ஸமுபஜாயமாநஃ ஷரீரவிஷயாதிபிஃ மம வியோகோ மா பூதிதி அந்வஹமநுபந்தரூபஃ ஸர்வஸ்யைவாகரிமேர்ப்ரஹ்மபர்யந்தஂ நிமித்தமந்தரேண ப்ரவர்தமாநோபிநிவேஷாக்யஃ க்லேஷஃ.

ததேவஂ வ்யுத்தாநஸ்ய க்லேஷாத்மகத்வாதேகாக்ரதாப்யாஸகாமேந ப்ரதமஂ க்லேஷாஃ பரிஹர்தவ்யாஃ. ந சாஜ்ஞாதாநாஂ தேஷாஂ பரிஹார கர்துஂ ஷக்ய இதி தஜ்ஜ்ஞாநாய தேஷாமுபதேஷஂ க்ஷேத்ரஂ விபாகஂ லணணஂ சாபிதாய ஸ்தூலஸூக்ஷ்மபேதபிந்நாநாஂ தேஷாஂ ப்ரஹாணோபாயவிபாகமாஹ —

————

தே ப்ரதிப்ரஸவஹேயாஃ ஸூக்ஷ்மாஃ||2.10||

||2.10|| தே பஞ்ச க்லேஷா தக்தபீஜகல்பா யோகிநஷ்சரிதாதிகாரே சேதஸி ப்ரலீநே ஸஹ தேநைவாஸ்தஂ கச்சந்தி.

ஸ்திதாநாஂ து பீஜபாவோபகதாநாம் —

||2.10|| தே ஸூக்ஷ்மாஃ க்லேஷா யே வாஸநாரூபேணைவ ஸ்திதா ந வரித்திரூபஂ பரிணாமமாரபந்தே, தே ப்ரதிப்ரஸவேந ப்ரதிலோமபரிணாமேந ஹேயாஸ்த்யக்தவ்யாஃ. ஸ்வகாரணாஸ்மிதாயாஂ கரிதார்தஂ ஸவாஸநஂ சித்தஂ யதா ப்ரவிஷ்டஂ பவதி ததா குதஸ்தேஷாஂ நிர்மூலாநாஂ ஸஂபவஃ.

ஸ்தூலாநாஂ ஹாநோபாயமாஹ —

—————

த்யாநஹேயாஸ்தத்வரித்தயஃ||2.11||

||2.11|| க்லேஷாநாஂ யா வரித்தயஃ ஸ்தூலாஸ்தாஃ க்ரியாயோகேந தநூகரிதாஃ ஸத்ய ப்ரஸஂக்யாநேந த்யாநேந ஹாதவ்யா யாவத்ஸூக்ஷ்மீகரிதா யாவத்தக்தபீஜகல்பா இதி. யதா வஸ்த்ராணாஂ ஸ்தூலோ மலஃ பூர்வஂ நிர்தூயதே பஷ்சாத்ஸூக்ஷ்மோ யத்நேநோபாயேந
வாபநீயதே ததா ஸ்வல்பப்ரதிபக்ஷாஃ ஸ்தூலா வரித்தயஃ க்லேஷாநாஂ, ஸூக்ஷ்மாஸ்து மஹாப்ரதிபக்ஷா இதி.

||2.11|| தேஷாஂ க்லேஷாநாமாரப்தகார்யாணாஂ யாஃ ஸுகதுஃகமோஹாத்மிகா வரித்தயஸ்தா த்யாநேநைவ சித்தைகாக்ரதாலக்ஷணேந ஹேயா ஹாதவ்யா இத்யர்தஃ. சித்தபரிகர்மாப்யாஸமாத்ரேணைவ ஸ்தூலத்த்வாத்தாஸாஂ நிவரித்திர்பவதி. யதா வஸ்த்ராதௌ ஸ்தூலோ மலஃ ப்ரக்ஷாலநமாத்ரேணைவ நிவர்ததே, யஸ்து தத்ர ஸூக்ஷ்மஃ ஸ தைஸ்தைருபாயைருத்தாபநப்ரபரிதிபிரேவ நிவர்தயிதுஂ ஷக்யதே.

ஏவஂ க்லேஷாநாஂ தத்த்வமபிதாய கர்மாஷயஸ்யாபிதாதுமாஹ —

———-

க்லேஷமூலஃ கர்மாஷயோ தரிஷ்டாதரிஷ்டஜந்மவேதநீயஃ||2.12||

||2.12|| தத்ர புண்யாபுண்யகர்மாஷயஃ காமலோபமோஹக்ரோதப்ரபவஃ ஸ தரிஷ்டஜந்மவேதநீயஷ்சாதரிஷ்டஜந்மவேதநீயஷ்ச. தத்ர தீவ்ரஸஂவேகேந மந்த்ரதபஃ ஸமாதிபிர்நிர்வர்திதஃ ஈஷ்வரதேவதாமஹர்ஷிமஹாநுபாவாநாமாராதநாத்வா யஃ பரிநிஷ்பந்நஃ ஸ ஸத்யஃ பரிபச்யதே புண்யகர்மாஷ்ய இதி. ததா தீவ்ரக்லேஷேந பீதவ்யாதிதகரிபணேஷு விஷ்வாஸோபகதேஷு வா மஹாநுபாவேஷு வா தபஸ்விஷு கரிதஃ புநஃ புநரபகாரஃ ஸ சாபி பாபகர்மாஷயஃ ஸத்ய ஏவ பரிபச்யதே. யதா நந்தீஷ்வரஃ குமாரோ மநுஷ்யபரிணாமஂ ஹித்வா தேவத்வேந பரிணதஃ. ததா நஹுஷோபி தேவாநாமிந்த்ரஃ ஸ்வகஂ பரிணாமஂ ஹித்வா திர்யக்த்வேந பரிணத இதி. தத்ர நாரகாணாஂ நாஸ்தி தரிஷ்டஜந்மவேதநீயஃ கர்மாஷயஃ. க்ஷீணக்லேஷாநாமபி நாஸ்த்யதரிஷ்டஜந்மவேதநீயஃ கர்மாஷய இதி.

||2.12|| கர்மாஷய இத்யநேந தஸ்ய ஸ்வரூபமபிஹிதம். யதோ வாஸநாரூபாண்யேவ கர்மாணி க்லேஷமூல இத்யநேந காரணமபிஹிதம். யதஃ கர்மணாஂ ஷுபாஷுபாநாஂ க்லேஷா ஏவ நிமித்தம். தரிஷ்டாதரிஷ்டஜந்மவேதநீய இத்யநேந பலமுக்தம். அஸ்மிந்நேவ ஜந்மநி அநுபவநீயோ தரிஷ்டஜந்மவேதநீயஃ. ஜந்மாந்தராநுபவநீயோதரிஷ்டஜந்மவேதநீயஃ. ததா ஹி காநிசித்புண்யாநி கர்மாணி தேவதாராதநாதீநி தீவ்ரஸஂவேகேந கரிதாநீஹைவ ஜந்மநி ஜாத்யாயுர்போகலக்ஷணஂ பலஂ ப்ரயச்சந்தி — யதா நந்தீஷ்வரஸ்ய பகவந்மஹேஷ்வராராதநபலாதிஹைவ ஜந்மநி ஜாத்யாதயோ விஷிஷ்டாஃ ப்ராதூர்பூதாஃ. ஏவமந்யேஷாஂ விஷ்வாமித்ராதீநாஂ தபஃ ப்ரபாவாஜ்ஜாத்யாயுஷீ. கேஷாஂசிஜ்ஜாதிரேவ — யதா தீவ்ரஸஂவேகேந துஷ்டகர்மகரிதாஂ நஹுஷாதீநாஂ ஜாத்யந்தராதிபரிணாமஃ. உர்வஷ்யாஷ்ச கார்திகேயவநே லதாரூபதயா. ஏவஂ வ்யஸ்தஸமஸ்தரூபத்வேந யதாயோகஂ யோஜ்யம்.

இதாநீஂ கர்மாஷயஸ்ய ஸ்வபேதபிந்நஸ்ய பலமாஹ —

—————

ஸதி மூலே தத்விபாகோ ஜாத்யாயுர்போகாஃ||2.13||

||2.13|| ஸத்ஸு க்லேஷேஷு கர்மாஷயோ விபாகாரம்பீ பவதி. நோச்சிந்நக்லேஷமூலஃ. யதா துஷாவநத்தாஃ ஷாலிதண்டுலா அதக்தபீஜபாவாஃ ப்ரரோஹஸமர்தா பவந்தி நாபநீததுஷா தக்தபீஜபாவா வா, ததா க்லேஷாவநத்தஃ கர்மாஷயோ விபாகப்ரரோஹீ பவதி நாபநீதக்லேஷோ ந ப்ரஸஂக்யாநதக்தக்லேஷபீஜபாவோ வேதி. ஸ ச விபாகஸ்த்ரிவிதோ ஜாதிராயுர்போக இதி.

தத்ரேதஂ விசார்யதே — கிமேகஂ கர்மைகஸ்ய ஜந்மநஃ காரணமதைகஂ கர்மாநேகஂ ஜந்மாக்ஷிபதீதி. த்விதீயா விசாரணா — கிமநேகஂ கர்மாநேகஂ ஜந்ம நிர்வர்தயதி அதாநேகஂ கர்மைகஂ ஜந்ம நிர்வர்தயதீதி. ந தாவதேகஂ கர்மைகஸ்ய ஜந்மநஃ காரணம். கஸ்மாத், அநாதிகாலப்ரசிதஸ்யாஸஂக்யேயஸ்யாவஷிஷ்டஸ்ய கர்மணஃ ஸாஂப்ரதிகஸ்ய ச பலக்ரமாநியமாதநாஷ்வாஸோ லோகஸ்ய ப்ரஸக்தஃ, ஸ சாநிஷ்ட இதி. ந சைகஂ கமாநேகஸ்ய ஜந்மநஃ காரணம். கஸ்மாத், அநேகேஷு கர்மஸு ஏகைகமேவ கர்மாநேகஸ்யஜந்மநஃ காரணமித்யவஷிஷ்டஸ்ய விபாககாலாபாவஃ ப்ரஸக்தஃ, ஸ சாப்யநிஷ்ட இதி. ந சாநேகஂ கர்மாநேகஸ்ய ஜந்மநஃ காரணம். கஸ்மாத், ததநேகஂ ஜந்ம யுகபந்ந ஸஂபவதீதி க்ரமேணைவ வாச்யம். ததா ச பூர்வதோஷாநுஷங்கஃ.

தஸ்மாஜ்ஜந்மப்ராயணாந்தரே கரிதஃ புண்யாபுண்யகர்மாஷயப்ரசயோ விசித்ரஃ ப்ரதாநோபஸர்ஜநபாவேநாவஸ்திதஃ ப்ராயணாபிவ்யக்த ஏகப்ரகட்டகேந மரணஂ ப்ரஸாத்ய ஸஂமூர்சித ஏகமேவ ஜந்ம கரோதி. தச்ச ஜந்ம தேநைவ கர்மணா லப்தாயுஷ்கஂ பவதி. தஸ்மிந்நாயுஷி தேநைவ கர்மணா போகஃ ஸஂபத்யத இதி. அஸௌ கர்மாஷயோ ஜந்மாயுர்போகஹேதுத்வாத் த்ரிவிபாகோபிதீயத இதி. அத ஏகபவிகஃ கர்மாஷய உக்த இதி.

தரிஷ்டஜந்மவேதநீயஸ்த்வேகவிபாகாரம்பீ போகஹேதுத்வாதத்விவிபாகாரம்பீ வாயுர்போகஹேதுத்வாந்நந்தீஷ்வரவந்நஹுஷவத்வேதி. க்லேஷகர்மவிபாகாநுபவநிர்வர்திதாபிஸ்து வாஸநாபிரநாதிகாலஸஂமூர்சிதமிதஂ சித்தஂ விசித்ரீகரிதமிவ ஸர்வதோ மத்ஸ்யஜாலஂ க்ரந்திபிரிவாததமித்யேதா அநேகபவபூர்விகா வாஸநாஃ. யஸ்த்வயஂ கர்மாஷய ஏஷ ஏவைகபவிக உக்த இதி. யே ஸஂஸ்காராஃ ஸ்மரிதிஹேதவஸ்தா வாஸநாஸ்தாஷ்சாநாதிகாலீநா இதி.

யஸ்த்வஸாவேகபவிகஃ கர்மாஷயஃ ஸ நியதவிபாகஷ்சாநியதவிபாகஷ்ச. தத்ர தரிஷ்டஜந்மவேதநீயஸ்ய நியதவிபாகஸ்யைவாயஂ நியமோ ந த்வதரிஷ்டஜந்மவேதநீயஸ்யாநியதவிபாகஸ்ய. கஸ்மாத். யோ ஹ்யதரிஷ்டஜந்மவேதநீயோநியதவிபாகஸ்தஸ்ய த்ரயோ கதிஃ — கரிதஸ்யாவிபக்வஸ்ய விநாஷஃ ப்ரதாநகர்மண்யாவாபகமநஂ வா, நியதவிபாகப்ரதாநகர்மணாபிபூதஸ்ய வா சிரமவஸ்தாநமிதி.

தத்ர கரிதஸயாவிபக்வஸ்ய நாஷோ யதா ஷுக்லகர்மோதயாதிஹைவ நாஷஃ கரிஷ்ணஸ்ய. யத்ரேதமுக்தம் — “த்வே த்வே ஹ வை கர்மணீ வேதிதவ்யே பாபகஸ்யைகோ ராஷிஃ புண்யகரிதோபஹந்தி ததிச்சஸ்வ கர்மாணி ஸுகரிதாநி கர்துமிஹைவ தே கர்ம கவயோ வேதயந்தே” ப்ரதாநகர்மண்யாவாபகமநம். யத்ரேதமுக்தஂ — “ஸ்யாத்ஸ்வல்பஃ ஸஂகரஃ ஸபரிஹாரஃ ஸப்ரத்யயவமர்ஷஃ குஷலஸ்ய நாபகர்ஷாயாலம். கஸ்மாத், குஷலஂ ஹி மே பஹ்வந்யதஸ்தி யத்ராயமாவாபஂ கதஃ ஸ்வர்கேப்யபகர்ஷமல்பஂ கரிஷ்யதி” இதி.

நியதவிபாகப்ரதாநகர்மணாபிபூதஸ்ய வா சிரமவஸ்தாநம். கதமிதி, அதரிஷ்டஜந்மவேதநீயஸ்யைவ நியதவிபாகஸ்ய கர்மணஃ ஸமாநஂ மரணமபிவ்யக்திகாரணமுக்தம், ந த்வதரிஷ்டஜந்மவேதநீயஸ்யாநியதவிபாகஸ்ய. யத்த்வதரிஷ்டஜந்மவேதநீயஂ கர்மாநியதவிபாகஂ தந்நஷ்யேதாவாபஂ வா கச்சேதபிபூதஂ வா சிரமப்யுபாஸீத, யாவத்ஸமாநஂ கர்மாபிவ்யஞ்ஜகஂ நிமித்தமஸ்ய ந விபாகாபிமுகஂ கரோதீதி. தத்விபாகஸ்யைவ தேஷகாலநிமித்தாநவதாரணாதியஂ கர்மகதிஷ்சித்ரா துர்விஜ்ஞாநா சேதி ந
சோத்ஸர்கஸ்யாபவாதந்நிவரித்திரித்யேகபவிகஃ கர்மாஷயோநுஜ்ஞாயத இதி.

||2.13|| மூலமுக்தலக்ஷணாஃ க்லேஷாஃ. தேஷ்வநபிபூதேஷு ஸத்ஸு கர்மணாஂ குஷலாகுஷலரூபாணாஂ விபாகஃ பலஂ ஜாத்யாயுர்போகா பவந்தி. ஜாதிர்மநுஷ்யத்வாதிஃ. ஆயுஷ்சிரகாலமேகஷரீரஸம்பந்தஃ. போகா விஷயா இந்த்ரியாணி ஸுகஸஂவித்துஃகஸஂவிச்ச கர்மகரணபாவஸாதநவ்யுத்பத்த்யா போகஷப்தஸ்ய. இதமத்ர தாத்பர்யம் — சித்தபூமாவநாதிகாலஸஂசிதாஃ கர்மவாஸநா யதா யதா பாகமுபயாந்தி ததா ததா குணப்ரதாநபாவேந ஸ்திதா ஜாத்யாயுர்போகலக்ஷணஂ ஸ்வகார்யமாரபந்தே.

உக்தாநாஂ கர்மபலத்வேந ஜாத்யாதீநாஂ ஸ்வகாரணகர்மாநுஸாரிணாஂ கார்யகர்தரித்வமாஹ —

———–

தே ஹ்லாதபரிதாபபலாஃ புண்யாபுண்யஹேதுத்வாத்||2.14||

||2.14|| தே ஜந்மாயுர்போகாஃ புண்யஹேதுகாஃ ஸுகபலா அபுண்யஹேதுகா துஃகபலா இதி. யதா சேதஂ துஃகஂ ப்ரதிகூலாத்மகமேவஂ விஷயஸுககாலேபி துகஃமஸ்த்யேவ ப்ரதிகூலாத்மகஂ யோகிநஃ.
கதஂ, ததுபபத்யதே —

||2.14|| ஹ்லாதஃ ஸுகஂ, பரிதாபோ துஃகஂ ஹ்லாதபரிதாபௌ பலஂ யேஷாஂ தே ததோக்தாஃ. புண்யஂ குஷலஂ கர்ம. தத்விபரீதமபுண்யஂ, தே புண்யாபுண்யே காரணஂ யேஷாஂ தே தேஷாஂ பாவஸ்தஸ்மாத். ஏததுக்தஂ பவதி — புண்யகர்மாரப்தா ஜாத்யாயுர்போகா ஹ்லாதபலா அபுண்யகர்மாரப்தாஸ்து பரிதாபபலாஃ. ஏதச்ச ப்ராணிமாத்ராபேக்ஷயா த்வைவித்யம்.
யோகிநஸ்து ஸர்வஂ துஃகமித்யாஹ —

————–

பரிணாம தாபஸஂஸ்கார துஃகைர்குணவரித்திவிரோதாச்ச துஃகமேவ ஸர்வஂ விவேகிநஃ||2.15||

||2.15|| ஸர்வஸ்யாயஂ ராகாநுவித்தஷ்சேதநாசேதநஸாதநாதீநஃ ஸுகாநுபவ இதி தத்ராஸ்தி ராகஜஃ கர்மாஷயஃ. ததா ச த்வேஷ்டீ துஃகஸாதநாநி முஹ்யதி சேதி த்வேஷமோஹகரிதோப்யஸ்தி கர்மாஷயஃ. ததா சோக்தம் — “நாநுபஹத்ய பூதாந்யுபபோகஃ ஸஂபவதீதி ஹிஂஸாகரிதோப்யஸ்தி ஷரீரஃ கர்மாஷயஃ” இதி. விஷயஸுகஂ சாவித்யேத்யுக்தம்.

யா போகேஷ்விந்த்ரியாணாஂ தரிப்தேருபஷாந்திஸ்தத்ஸுகம். யா லௌல்யாதநுபஷாந்திஸ்தத்துஃகம். ந சேந்த்ரியாணாஂ போகாப்யாஸேந வைதரிஷ்ண்யஂ கர்துஂ ஷக்யம். கஸ்மாத், யதோ போகாப்யாஸமநு விவர்தந்தே ராகாஃ கௌஷலாநி சேந்த்ரியாணாமிதி. தஸ்மாதநுபாயஃ ஸுகஸ்ய போகாப்யாஸ இதி. ஸ கல்வயஂ வரிஷ்சிகவிஷபீத இவாஷீவிஷேண தஷ்டோ யஃஸுகார்தீ விஷயாநுவாஸிதோ மஹதி துஃகபங்கே நிமக்ந இதி. ஏஷா பரிணாமதுஃகதா நாம ப்ரதிகூலா ஸுகாவஸ்தாயாமபி யோகிநமேவ க்லிஷ்நாதி.

அத கா தாபதுஃகதா ஸர்வஸ்ய த்வேஷாநுவித்தஷ்சேதநாசேதநஸாதநாதீநஸ்தாபாநுபவ இதி தத்ராஸ்தி த்வேஷஜஃ கர்மாஷயஃ. ஸுகஸாதநாநி ச ப்ரார்தயமாநஃ காயேந வாசா மநஸா ச பரிஸ்யந்ததே ததஃ பரமநுகரிஹ்ணாத்யுபஹந்தி சேதி பராநுக்ரஹபீட஀ாப்யாம் தர்மாதர்மாவுபசிநோதி. ஸ கர்மாஷயோ லோபாந்மோஹாச்ச பவதீத்யேஷா தாபதுஃகதோச்யதே. கா புநஃஸஂஸ்காரதுஃகதா, ஸுகாநுபவாத்ஸுகஸஂஸ்காராஷயோ துஃகாநுபவாதபி துஃகஸஂஸ்காராஷய இதி. ஏவஂ கர்மப்யோ விபாகேநுபூயமாநே ஸுகே துஃகே வா புநஃ கர்மாஷயப்ரசய இதி.

ஏவமிதமநாதி துஃகஸ்ரோதோ விப்ரஸரிதஂ யோகிநமேவ ப்ரதிகூலாத்மகத்வாதுத்வேஜயதி. கஸ்மாத், அக்ஷிபாத்ரகல்போ ஹி வித்வாநிதி. யதோர்ணாதந்துரக்ஷிபாத்ரே ந்யஸ்தஃ ஸ்பர்ஷேந துஃகயதி ந சாந்யேஷு காத்ராவயவேஷு, ஏவமேதாநி துஃகாந்யக்ஷிபாத்ரகல்பஂ யோகிநமேவ க்லிஷ்நந்தி நேதரஂ ப்ரதிபத்தாரம். இதரஂ து ஸ்வகர்மோபஹரிதஂ துஃகமுபாத்தமுபாத்தஂ த்யஜந்தஂ த்யக்தஂ த்யக்தமுபாததாநமநாதிவாஸநாவிசித்ரதயா சித்தவரித்த்யா ஸமந்ததோநுவித்தமிவாவித்யயா ஹாதவ்ய ஏவாஹஂகாரமமகாராநுபாதிநஂ ஜாதஂ ஜாதஂ வாஹ்யாத்யாத்மிகோபயநிமித்தாஸ்த்ரிபர்வாணஸ்தாபா அநுப்லவந்தே. ததேவமநா திநா துஃகஸ்ரோதஸா வ்யுஹ்யமாநமாத்மாநஂ பூதக்ராமஂ ச தரிஷ்ட்வா யோகீ ஸர்வதுஃகக்ஷயகாரணஂ ஸம்யக்தர்ஷநஂ ஷரணஂ ப்ரபத்யத இதி.

குணவரித்திவிரோதாச்ச துஃகமேவ ஸர்வஂ விவேகிநஃ. ப்ரக்யாப்ரவரித்திஸ்திதிரூபா புத்திகுணாஃ பரஸ்பராநுக்ரஹதந்த்ரீ பூத்வா ஷாந்தஂ தோரஂ மூட஀ஂ வா ப்ரத்யயஂ த்ரிகுணமேவாரபந்தே. சலஂ ச குணவரித்தமிதி க்ஷிப்ரபரிணாமி சித்தமுக்தம். ரூபாதிஷயா. வரித்த்யதிஷயாஷ்ச பரஸ்பரேண விருத்யந்தே, ஸாமாந்யாநி த்வதிஷயைஃ ஸஹ ப்ரவர்தந்தே. ஏவமேதே குணா இதரேதராஷ்ரயேணோபார்ஜிதஸுகதுஃகமோஹப்ரத்யயாஃ ஸர்வே ஸர்வரூபா பவந்தீதி, குணப்ரதாநபாவகரிதஸ்த்வேஷாஂ விஷேஷ இதி. தஸ்மாத்துஃகமேவ ஸர்வஂ விவேகிந இதி.

ததஸ்ய மஹதோ துஃகஸமுதாயஸ்ய ப்ரபவபீஜமவித்யா. தஸ்யாஷ்ச ஸம்யக்தர்ஷநமபாவஹேதுஃ. யதா சிகித்ஸாஷாஸ்த்ரஂ சதுர்வ்யூஹம் — ரோகோ ரோகஹேதுராரோக்யஂ பைஷஜ்யமிதி, ஏவமிதமபி ஷாஸ்த்ரஂ சதுர்வ்யூஹமேவ. தத்யதா — ஸஂஸாரஃ ஸஂஸாரஹேதுர்மோக்ஷோ மோக்ஷோபாய இதி. தத்ர துஃகபஹுலஃ ஸஂஸாரோ ஹேயஃ ப்ரதாநபுருஷயோஃ ஸஂயோகோ ஹேயஹேதுஃ. ஸஂயோகஸ்யாத்யந்திகீ நிவரித்திர்ஹாநம். ஹாநோபாயஃ ஸம்யக்தர்ஷநம். தத்ர ஹாதுஃ ஸ்வரூபமுபாதேயஂ வா ஹேயஂ வாந பவிதுமர்ஹதீதி ஹாநே தஸ்யோச்சேதவாதப்ரஸங்க உபாதாநே ச ஹேதுவாதஃ. உபயப்ரத்யாக்யாநே ஷாஷ்வதவாத இத்யேதத்ஸம்யக்தர்ஷநம் ததேதச்சாஸ்த்ரஂ சதுர்வ்யூஹமித்யபிதீயதே.

||2.15|| விவேகிநஃ பரிஜ்ஞாதக்லேஷாதிவிவேகஸ்ய தரிஷ்யமாத்ரஂ ஸகலமேவ போகஸாதநஂ ஸவிஷஂ ஸ்வாத்வந்நமிவ துஃகமேவ ப்ரதிகூலவேதநீயமேவேத்யர்தஃ. யஸ்மாதத்யாந்தாபிஜாதோ யோகீ துஃகலேஷேநாப்யுத்விஜதே. யதாக்ஷிபாத்ரமூர்ணாதந்துஸ்பர்ஷமாத்ரேணைவ மஹதீஂ பீட஀ாமநுபவதி நேதரதங்கஂ, ததா விவேகீ ஸ்வல்பதுஃகாநுபந்தேநாபி உத்விஜதே. கதமித்யாஹ — பரிணாமதாபஸஂஸ்காரதுஃகை. விஷயாணாமுபபுஜ்யமாநாநாஂ யதாயதஂ கர்தாபிவரித்தேஸ்ததப்ராப்திகரிதஸ்ய துஃகஸ்யாபரிஹார்யதயா துஃகாந்தரஸாதநாத்வாச்சாஸ்த்யேவ துஃகரூபதேதி பரிணாமதுஃகத்வம். உபபுஜ்யமாநேஷு ஸுகஸாதநேஷு தத்ப்ரதிபந்திநஂ ப்ரதி த்வேஷஸ்ய ஸர்வதைவாவஸ்திதத்வாத்ஸுகாநுபவகாலேபி தாபதுஃகஂ துஷ்பரிஹரமிதி தாபதுஃகதா. ஸஂஸ்காரதுஃகத்வஂ ச ஸ்வாபிமதாநபிமதவிஷயஸஂநிதாநே ஸுகஸஂவித்துஃகஸஂவிச்சோபஜாயமாநா ததாவிதமேவ ஸ்வக்ஷேத்ரே ஸஂஸ்காரமாரபதே. ஸஂஸ்காராச்ச புநஸ்ததாவிதஸஂவிதநுபவ இத்யபரிமிதஸஂஸ்காரோத்பத்தித்வாரேண ஸஂஸாராநுச்சேதாத்ஸர்வஸ்யைவ துஃகத்வம். குணவரித்திவிரோதாச்சேதி. குணாநாஂ ஸத்த்வரஜஸ்தமஸாஂ யா வரித்தயஃ ஸுகதுஃகமோஹரூபாஃ பரஸ்பரமபிபாவ்யாபிபாவகத்வேந விருத்தா ஜாயந்தே தாஸாஂ ஸர்வத்ரைவ துஃகாந்வேதாத்துஃகத்வம். ஏததுக்தஂ பவதி — ஐகாந்திகீமாத்யந்திகீஂ ச துஃகநிவரித்திமிச்சதோ விவேகிந உக்தரூபகாரணசதுஷ்டயஂ யாவத்ஸர்வே விஷயா துகஃரூபதயா ப்ரதிபாந்தி தஸ்மாத்ஸர்வகர்மவிபாகோ துஃகரூப ஏவேத்யுக்த பவதி.

ததேவமுக்தஸ்ய க்லேஷகர்மாஷயவிபாகராஷேரவித்யாப்ரபவத்வாதவித்யாயாஷ்ச மித்யாஜ்ஞாநரூபதயா ஸம்யக்ஜ்ஞாநோச்சேத்யத்வாத்ஸம்யக்ஜ்ஞாநஸ்ய ச ஸாதநஹேயோபாதேயாவதாரணரூபத்வாத்ததபிதாநாயாஹ —

————

ஹேயஂ துஃகமநாகதம்||2.16||

||2.16|| துஃகமதீதமுபபோகேநாதிவாஹிதஂ ந ஹேயபக்ஷே வர்ததே. வர்தமாநஂ ச ஸ்வக்ஷணே போகரூட஀மிதி ந தத்க்ஷணாந்தரே ஹேயதாமாபத்யதே. தஸ்மாத்யதேவாநாகதஂ துஃகஂ ததேவாக்ஷிபாத்ரகல்பஂ யோகிநஂ க்லிஷ்நாதி நேதரஂ ப்ரதிபத்தாரம். ததேவஹேயதாமாபத்யதே.

தஸ்மாத்யதேவ ஹேயமித்யுச்யதே தஸ்யைவ காரணஂ ப்ரதிநிர்திஷ்யதே —

||2.16|| பூதஸ்யாதிக்ராந்தத்வாதநுபூயமாநஸ்ய ச த்யக்துமஷக்யத்வாதநாகதமேவ ஸஂஸாரதுஃகஂ ஹாதவ்யமித்யுக்தஂ பவதி.

ஹேயஹேதுமாஹ —

————–

த்ரஷ்டரிதரிஷ்யயோஃ ஸஂயோகோ ஹேயஹேதுஃ||2.17||

||2.17|| த்ரஷ்டா புத்தேஃ ப்ரதிஸஂவேதீ புருஷஃ. தரிஷ்யா புத்திஸத்த்வோபாரூடா ஸர்வே தர்மாஃ. ததேதத்தரிஷ்யமயஸ்காந்தமணிகல்பஂ ஸஂநிதிமாத்ரோபகாரிதரிஷ்யத்வேந ஸ்வஂ பவதி புருஷஸ்ய தரிஷிரூபஸ்ய ஸ்வாமிநஃ, அநுபவகர்மவிஷயதாமாபந்நஂ யதஃ. அந்யஸ்வரூபேண ப்ரதிபந்நமந்யஸ்வரூபேண ப்ரதிலப்தாத்மகஂ ஸ்வதந்த்ரமபி பரார்தத்வாத்பரதந்த்ரம்.

தயோர்தரிக்தர்ஷநஷக்த்யோரநாதிரர்தகரிதஃ ஸஂயோகோ ஹேயஹேதுர்துஃகஸ்ய காரணமித்யர்தஃ.

“ததா சோக்தம் — தத்ஸஂயோகஹேதுவிவர்ஜநாத்ஸ்யாதயமாத்யந்திகோ துஃகப்ரதீகாரஃ. கஸ்மாத், துஃகஹேதோஃ பரிஹார்யஸ்ய ப்ரதீகாரதர்ஷநாத். தத்யதா — பாததலஸ்ய பேத்யதா, கண்டகஸ்ய பேத்தத்வஂ, பரிஹாரஃ கண்டகஸ்ய பாதாநதிஷ்டாநஂ பாதத்ராணவ்யவஹிதேந வாதிஷ்டாநம், ஏதத்த்ரயஂ யோ வேத லோகே ஸ தத்ர ப்ரதீகாரமாரபமாணோ பேதஜஂ துஃகஂ நாப்நோதி. கஸ்மாத், த்ரித்வோபலப்திஸாமர்த்யாதிதி. அத்ராபி தாபகஸ்ய ரஜஸஃ ஸத்த்வமேவ தப்யம். கஸ்மாத், தபிக்ரியாயாஃ கர்மஸ்தத்வாத், ஸத்த்வே கர்மணி தபிக்ரியா நாபரிணாமிநி நிஷ்க்ரியே க்ஷேத்ரஜ்ஞே, தர்ஷிதவிஷயத்வாத். ஸத்த்வே து தப்யமாநே ததாகாராநுரோதீ புருஷேப்யநுதப்யத இதி”.

தரிஷ்யஸ்வரூபமுச்யதே —

||2.17|| த்ரஷ்டா சித்ரூபஃ புருஷஃ தரிஷ்யஂ புத்திஸத்த்வஂ, தயோரவிவேகக்யாதிபூர்வகோ யோஸௌ ஸஂயோகோ போக்யபோக்தரித்வேந ஸஂநிதாநஂ ஸ ஹேயஸ்ய துஃகஸ்ய குணபரிணாமரூபஸ்ய ஸஂஸாரஸ்ய ஹேதுஃ காரணஂ தந்நிவரித்த்யா ஸஂஸாரநிவரித்திர்பவதீத்யர்தஃ.

த்ரஷ்டரிதரிஷ்யயோஃ ஸஂயோக இத்யுக்தஂ, தத்ர தரிஷ்ய ஸ்வரூபஂ கார்யஂ ப்ரயோஜநஂ சாஹ —

————–

ப்ரகாஷக்ரியாஸ்திதிஷீலஂ பூதேந்த்ரியாத்மகஂ போகாபவர்கார்தஂ தரிஷ்யம்||2.18||

||2.18|| ப்ரகாஷஷீலஂ ஸத்த்வம். க்ரியா ஷீலஂ ரஜஃ. ஸ்திதிஷீலஂ தம இதி. ஏதே குணாஃ பரஸ்பரோபரக்தவிபாகாஃ பரிணாமிந ஸஂயோகவியோகதர்மாண இதரேதரோபாஷ்ரயேணோபார்ஜிதமூர்தயஃ பரஸ்பராங்காங்கித்வேப்யஸஂபிந்நஷக்திப்ரவிபாகாஸ்துல்யஜாதீயாதுல்யஜாதீயஷக்திபேதாநுபாதிநஃ ப்ரதாநவேலாயாமுபதர்ஷிதஸஂநிதாநா குணத்வேபி ச வ்யாபாரமாத்ரேண ப்ரதாநாந்தர்ணீதாநுமிதாஸ்திதாஃ புருஷார்தகர்தவ்யதயா ப்ரயுக்தஸாமர்த்யாஃ ஸஂநிதிமாத்ரோபகாரிணோயஸ்காந்தமணிகல்பாஃ ப்ரத்யயமந்தரேணைகதமஸ்ய வரித்திமநு வர்தமாநா ப்ரதாநஷப்தவாச்யா பவந்தி. ஏதத்துஷ்யமித்யுச்யதே.

ததேதத்தபூதேந்த்ரியாத்மகஂ பூதபாவேந பரிதிவ்யாதிநா ஸூக்ஷ்மஸ்தூலேந பரிணமதே. ததேந்த்ரியபாவேந ஷ்ரோத்ராதிநா ஸூக்ஷ்மஸ்தூலேந பரிணமத இதி. தத்து நாப்ரயோஜநமபி து ப்ரயோஜநமுரரீகரித்ய ப்ரவர்தத இதி போகாபவர்கார்தஂ ஹி தத்தரிஷ்யஂபுருஷஸ்யேதி. தத்ரேஷ்டாநிஷ்டகுணஸ்வரூபாவதாரணமவிபாகாபந்நஂ போகோ போக்துஃ ஸ்வரூபாவதாரணமபவர்க இதி. த்வயோரதிரிக்தமந்யத்தர்ஷநஂ நாஸ்தி. ததா சோக்தம் — அயஂ து கலு த்ரிஷு குணேஷு கர்தரிஷ்வகர்தரி ச புருஷே துல்யாதுல்யஜாதீயே சதுர்தே தத்க்ரியாஸாக்ஷிண்யுபநீயமாநாந்ஸர்வபாவாநுபபந்நாநநுபஷ்யந்நதர்ஷநமந்யச்சங்கத இதி.

தாவேதௌ போகாபவர்கௌ புத்திகரிதௌ புத்தாவேவ வர்தமாநௌ கதஂ புருஷே வ்யபதிஷ்யேதே இதி. யதா விஜயஃ பராஜயோ வா யோத்தரிஷு வர்தமாநஃ ஸ்வாமிநி வ்யபதிஷ்யதே, ஸ ஹி தத்பலஸ்ய போக்தேதி, ஏவஂ பந்தமோக்ஷௌ புத்தாவேவ வர்தமாநௌ புருஷே வ்யபதிஷ்யதே, ஸ ஹி தத்பலஸ்ய போக்தேதி. புத்தேரேவ புருஷார்தாபரிஸமாப்திர்பந்தஸ்ததர்தாவஸாயோ மோக்ஷ இதி. ஏதேந க்ரஹணதாரணோஹாபோஹதத்த்வஜ்ஞாநாபிநிவேஷோ புத்தௌ வர்தமாநாஃ புருஷேத்யாரோபிதஸத்பாவா. ஸ ஹி தத்பலஸ்ய போக்தேதி.

தரிஷ்யாநாஂ குணாநாஂ ஸ்வரூபபேதாவதாரணார்தமிதமாரப்யதே —

||2.18|| ப்ரகாஷஃ ஸத்த்வஸ்ய தர்மஃ, க்ரியா ப்ரவரித்திரூபா ரஜஸஃ, ஸ்திதிர்நியமரூபா தமஸஃ, தாஃ ப்ரகாஷக்ரியாஸ்திதயஃ ஷீலஂ ஸ்வாபாவிகஂ ரூபஂ யஸ்ய தத்ததாவிதமிதி ஸ்வரூபமஸ்ய நிர்திஷ்டம். பூதேந்த்ரியாத்மகமிதி. பூதாநி ஸ்தூலஸூக்ஷ்மபேதேந த்விவிதாநி பரிதிவ்யாதீநி கந்ததந்மாத்ராதீநி ச. இந்த்ரியாணி புத்தீந்த்ரியகர்மேந்த்ரியாந்தஃகரணபேதேந த்ரிவிதாநி. உபயமேதத்க்ராஹ்யக்ரஹணரூபாத்மா ஸ்வரூபாபிந்நாஃ பரிணாமோ யஸ்ய தத்ததாவிதமித்யநேநாஸ்ய கார்யமுக்தம். போகஃ கதிதலக்ஷணஃ, அபவர்கோ விவேகக்யாதிபூர்விகா ஸஂஸாரநிவரித்திஃ, தௌ போகாபவர்காவர்தஃ ப்ரயோஜநஂ யஸ்ய தத்ததாவிதஂ தரிஷ்யமித்யர்தஃ.

தஸ்ய ச தரிஷ்யஸ்ய நாநாவஸ்தாரூபபரிணாமாத்மகஸ்ய ஹேயத்வேந ஜ்ஞாதவ்யத்வாத்ததவஸ்தாஃ கதயிதுமாஹ —

————-

விஷேஷாவிஷேஷலிங்கமாத்ராலிங்காநி குணபர்வாணி||2.19||

||2.19|| தத்ராகாஷவாய்வக்ந்யுதகபூமயோ பூதாநி ஷப்தஸ்பர்ஷரூபரஸகந்ததந்மாத்ராணாமவிஷேஷாணாஂ விஷேஷாஃ. ததா ஷ்ரோத்ரத்வக்சக்ஷுர்ஜிஹ்வாக்ராணாநி புத்தீந்த்ரியாணி, வாக்பாணிபாதபாயூபஸ்தாநி கர்மேந்த்ரியாணி, ஏகாதஷஂ மநஃ ஸர்வார்தம், இத்யேதாந்யஸ்மிதாலக்ஷணஸ்யாவிஷேஷஸ்ய விஷேஷாஃ. குணாநாமேஷ ஷோட஀ஷகோ விஷேஷபரிணாமஃ.

ஷடவிஷேஷாஃ. தத்யதா — ஷப்ததந்மாத்ரஂ ஸ்பர்ஷதந்மாத்ரஂ ரூபதந்மாத்ரஂ ரஸதந்மாத்ரஂ கந்ததந்மாத்ரஂ சேதி ஏகத்வித்ரிசதுஷ்பஞ்சலக்ஷணாஃ ஷப்தாதயஃ பஞ்சாவிஷேஷாஃ, ஷஷ்டஷ்சாவிஷேஷோஸ்மிதாமாத்ர இதி. ஏதே ஸத்தாமாத்ரஸ்யாத்மநோ மஹதஃ ஷடவிஷேஷபரிணாமாஃ. யத்தத்பரமவிஷேஷேப்யோ லிங்கமாத்ரஂ மஹத்தத்த்வஂ தஸ்மிந்நேதே ஸத்தாமாத்ரே மஹத்யாத்மந்யவஸ்தாய
விவரித்திகாஷ்டாமநுபவந்தி.

ப்ரதிஸஂஸரிஜ்யமாநாஷ்ச தஸ்மிந்நேவ ஸத்தாமாத்ரே மஹத்யாத்மந்யவஸ்தாய யத்தந்நிஃ ஸத்தாஸத்தஂ நிஃஸதஸந்நிரஸதவ்யக்தமலிங்கஂ ப்ரதாநஂ தத்ப்ரதியந்தி. ஏஷ தேஷாஂ லிங்கமாத்ரஃ பரிணாமோ நிஃஸத்தாஸத்தஂ சாலிங்கபரிணாம இதி.

ஆலிங்காவஸ்தாயாஂ ந புருஷார்தோ ஹேதுர்நாலிங்காவஸ்தாயாமாதௌ புருஷார்ததா காரணஂ பவதீதி. ந தஸ்யாஃ புருஷார்ததா காரணஂ பவதீதி. நாஸௌ புருஷார்தகரிதேதி நித்யாக்யாயதே. த்ரயாணாஂ த்வவஸ்தாவிஷேஷணமாதௌ புருஷார்ததா காரணஂ பவதி. ஸ சார்தோ ஹேதுர்நிமித்தஂ காரணஂ பவதீத்யநித்யாக்யாயதே குணாஸ்து ஸர்வதர்மாநுபாதிநோ ந ப்ரத்யஸ்தமயந்தே நோபஜாயந்தே. வ்யக்திபிரேவாதீதாநாகதவ்யயாகமவதீபிகுணாந்வயிநீபிருபஜநநாபாயதர்மகா இவ ப்ரத்யவபாஸந்தே. யதா தேவதத்தோ தரித்ராதி. கஸ்மாத். யதோஸ்ய ம்ரியந்தே காவ இதி, கவாமேவ மரணாத்தஸ்ய தரித்ரதா ந ஸ்வரூபஹாநாதிதி ஸமஃ ஸமாதிஃ.

லிங்கமாத்ரமலிங்கஸ்ய ப்ரத்யாஸந்நஂ, தத்ர தத்ஸஂஸரிஷ்டஂ விவிச்யதே க்ரமாநதிவரித்தேஃ. ததா ஷ஀டவிஷேஷா லிங்கமாத்ரே ஸஂஸரிஷ்டா விவிச்யந்தே பரிணாமக்ரமநியமாத். ததா தேஷ்வவிஷேஷேஷு பூதேந்த்ரியாணி ஸஂஸரிஷ்டாநி விவிச்யந்தே. ததா சோக்தஂ புரஸ்தாத். ந விஷேஷேப்யஃ பரஂ தத்த்வாந்தரமஸ்தீதி விஷேஷாணாஂ நாஸ்தி தத்த்வாந்தரபரிணாமஃ. தேஷாஂ து தர்மலக்ஷணாவஸ்தாபரிணாமா வ்யாக்யாயிஷ்யந்தே.

வ்யாக்யாதஂ தரிஷ்யமத த்ரஷ்டுஃ ஸ்வரூபாவதாரணார்தமிதமாரப்யதே —

||2.19|| குணாநாஂ பர்வாண்யவஸ்தாவிஷேஷாஷ்சத்வாரோ ஜ்ஞாதவ்யா இத்யுபதிஷ்டஂ பவதி. தத்ர விஷேஷா மஹாபூதேந்த்ரியாணி, அவிஷேஷாஸ்தந்மாத்ராந்தஃகரணாநி, லிங்கமாத்ரஂ புத்திஃ, அலிங்கமவ்யக்தமித்யுக்தம். ஸர்வத்ர த்ரிகுணரூபஸ்யாவ்யக்தஸ்யாந்வயித்வேந ப்ரத்யபிஜ்ஞாநாதவஷ்யஂ ஜ்ஞாதவ்யதேந யோககாலே சத்வாரி பர்வாணி நிர்திஷ்டாநி.

ஏவஂ ஹேயத்வேந தரிஷ்யஸ்ய ப்ரதமஂ ஜ்ஞாதவ்யாத்வாத்ததவஸ்தாஸஹிதஂ வ்யாக்யாயோபாதேயஂ த்ரஷ்டாரஂ வ்யாகர்துமாஹ —

——————–

த்ரஷ்டா தரிஷிமாத்ரஃ ஷுத்தோபி ப்ரத்யயாநுபஷ்யஃ||2.20||

||2.20|| தரிஷிமாத்ர இதி தரிக்ஷக்திரேவ விஷேஷணாபராமரிஷ்டேத்யர்தஃ. ஸ புருஷோ புத்தேஃ ப்ரதிஸஂவேதீ. ஸ புத்தேர்ந ஸரூபோ நாத்யந்தஂ விரூப இதி. ந தாவத்ஸரூபஃ. கஸ்மாத். ஜ்ஞாதாஜ்ஞாதவிஷயத்வாத்பரிணாமிநி ஹி புத்திஃ. தஸ்யாஷ்ச விஷயோ கவாதிர்கடாதிர்வா ஜ்ஞாதஷ்சாஜ்ஞாதஷ்சேதி பரிணமித்வஂ தர்ஷயதி.

ஸதாஜ்ஞாதவிஷயத்வஂ து புருஷஸ்யாபரிணாமித்வஂ பரிதீபயதி. கஸ்மாத். நஹி புத்திஷ்ச நாம புருஷவிஷயஷ்ச ஸ்யாதகரிஹீதா சேதி ஸித்தஂ புருஷஸ்ய ஸதாஜ்ஞாதவிஷயத்வஂ ததஷ்சாபரிணாமித்வமிதி. கிஂ ச பரார்தா புத்திஃ ஸஂஹத்யகாரித்வாத், ஸ்வார்தஃ புருஷ இதி. ததா ஸர்வார்தாத்யவஸாயகத்வாத்த்ரிகுணா புத்திஸ்த்ரிகுணத்வாதசேதநேதி. குணாநாஂ தூபத்ரஷ்டா புருஷ இத்யதோ ந ஸரூபஃ.

அஸ்து தர்ஹி விரூப இதி. நாத்யந்தஂ விரூபஃ. கஸ்மாத், ஷுத்தோப்யஸௌ ப்ரத்யயாநுபஷ்யோ யதஃ. ப்ரத்யயஂ பௌத்தமநுபஷ்யதி, தமநுபஷ்யந்நததாத்மாபி ததாத்மக இவ ப்ரத்யவபாஸதே. ததா சோக்தம் — அபரிணாமிநீஹி போக்தரிஷக்திரப்ரதிஸஂக்ரமா ச பரிணாமிந்யர்தே ப்ரதிஸஂக்ராந்தேவ தத்வரித்திமநு பததி, தஸ்யாஷ்ச ப்ராப்தசைதந்யோபக்ரஹரூபாயா புத்திவரித்தேரநுகாரமாத்ரதயா புத்திவரித்த்யவிஷிஷ்டா ஹி ஜ்ஞாநவரித்திரித்யாக்யாயதே.

||2.20|| த்ரஷ்டா புருஷோ தரிஷிமாத்ரஷ்சேதநாமாத்ரஃ. மாத்ரக்ரஹணஂ தர்மதர்மிநிராஸார்தம். கேசித்தி சேதநாமாத்மநோ தர்மமிச்சந்தி. ஸ ஷுத்தோபி பரிணாமித்வாத்யபாவேந ஸ்வப்ரதிஷ்டோபி ப்ரத்யயாநுபஷ்யஃ, ப்ரத்யயா விஷயோபரக்தாநி ஜ்ஞாநாநி தாநி அநு அவ்யவதாநேந ப்ரதிஸஂக்ரமாத்யபாவேந பஷ்யதி. ஏததுக்தஂ பவதி — ஜாதவிஷயோபராகாயாமேவ புத்தௌ ஸஂநிதிமாத்ரேணைவ புருஷஸ்ய தரிஷ்டரித்வமிதி.

ஸ ஏவ போக்தேத்யாஹ —

————–

ததர்த ஏவ தரிஷ்யஸ்யாத்மா||2.21||

||2.21|| தரிஷிரூபஸ்ய புருஷஸ்ய கர்மவிஷயதாமாபந்நஂ தரிஷ்யமிதி ததர்த ஏவ தரிஷ்யஸ்யாத்மா பவதி. ஸ்வரூபஂ பவதீத்யர்தஃ. தத்ஸ்வரூபஂ து பரரூபேண அதிலப்தாத்மகஂ போகாபவர்கார்ததாயாஂ கரிதாயாஂ புருஷேண ந தரிஷ்யத இதி. ஸ்வரூபஹாநாதஸ்ய நாஷஃ ப்ராப்தோ ந து விநஷ்யதி.

கஸ்மாத் —

||2.21|| தரிஷ்யஸ்ய ப்ராகுக்தலக்ஷணஸ்யாத்மா யத்ஸ்வரூபஂ ஸ ததர்தஸ்தஸ்ய புருஷஸ்ய போக்தரித்வஸஂபாதநஂ நாம ஸ்வார்தபரிஹாரேண ப்ரயோஜம். ந ஹி ப்ரதாநஂ ப்ரவர்தமாநமாத்மநஃ கிஂசித்ப்ரயோஜநமபேக்ஷ்ய ப்ரவர்ததே கிஂது புருஷஸ்ய போக்தரித்வஂ ஸஂபாதயிதுமிதி.

யத்யேவஂ புருஷஸ்ய போகஸஂபாதநமேவ ப்ரயோஜநஂ ததா ஸஂபாதிதே தஸ்மிஂஸ்தந்நிஷ்ப்ரயோஜநஂ விரதவ்யாபாரஂ ஸ்யாத், தஸ்மிஂஷ்ச பரிணாமஷூந்யே ஷுத்தத்வாத்ஸர்வே த்ரஷ்டாரோ பந்தரஹிதாஃ ஸ்யுஃ, ததஷ்ச ஸஂஸாரோச்சேத இத்யாஷங்க்யாஹ —

—————–

கரிதார்தஂ ப்ரதிநஷ்டமப்யநஷ்டஂ ததந்யஸாதாரணத்வாத்||2.22||

||2.22|| கரிதார்தமேகஂ புருஷஂ ப்ரதி தரிஷ்யஂ நஷ்டமபி நாஷஂ ப்ராப்தமப்யநஷ்டஂ ததந்யபுருஷஸாதாரணத்வாத். குஷலஂ புருஷஂ ப்ரதி நாஷஂ ப்ராப்தமப்யகுஷலாந்புருஷாந்ப்ரதி ந கரிதார்தமிதி தேஷாஂ தரிஷேஃ கர்மவிஷயதாமாபந்நஂ லபத ஏவ புருஷேணாத்மரூபமிதி. அதஷ்ச தரிக்தர்ஷநஷக்த்யோர்நித்யத்வாதநாதிஃ ஸஂயோகோ வ்யாக்யாத இதி. ததா சோக்தம் — தர்மிணாமநாதிஸஂயோகாத்தர்மமாத்ரணாமப்யநாதிஃ ஸஂயோக இதி.

ஸஂயோகஸ்வரூபாபிதித்ஸயேதஂ ஸூத்ரஂ ப்ரவர்ததே —

||2.22|| யத்யபி விவேகக்யாதிபர்யந்தாத்போகஸஂபாதநாத்மகபி கரிதார்தஂ புருஷஂ ப்ரப்தி தந்நஷ்டஂ விரதவ்யாபாரஂ ததாபி ஸர்வபுருஷஸாதாரணத்வாதந்யாந்ப்ரத்யநஷ்டவ்யாபாரமவதிஷ்டதே. அதஃப்ரதாநஸ்ய ஸகலபோக்தரிஸாதாரணத்வாந்ந கரிதார்ததா, ந கதாசிதபி விநாஷஃ. ஏகஸ்ய முக்தௌ வா ந ஸர்வமுக்திப்ரஸங்க இத்யுக்தஂ பவதி.

தரிஷ்யத்ரஷ்டாரௌ வ்யாக்யாய ஸஂயோகஂ வ்யாக்யாதுமாஹ —

————–

ஸ்வஸ்வாமிஷக்த்யோஃ ஸ்வரூபோபலப்திஹேதுஃ ஸஂயோகஃ||2.23||

||2.23|| புருஷஃ ஸ்வாமீ தரிஷ்யேந ஸ்வேந தர்ஷநார்தஂ ஸஂயுக்தஃ. தஸ்மாத்ஸஂயோகாத்ற0 0ஷ்யஸ்யோபலப்திர்யா ஸ போகஃ. யா து த்ரஷ்டுஃ ஸ்வரூபோபலப்திஃ ஸோபவர்கஃ. தர்ஷநகார்யாவஸாநஃ ஸஂயோக இதி தர்ஷநஂ வியோகஸ்ய காரணமுக்தம். தர்ஷநமதர்ஷநஸ்ய ப்ரதித்வஂத்வீத்யதர்ஷநஂ ஸஂயோகநிமித்தமுக்தம். நாத்ர தர்ஷநஂ மோக்ஷகாரணமதர்ஷநாபாவாதேவ பந்தாபாவஃ ஸ மோக்ஷ இதி. தர்ஷநஸ்ய பாவே பந்தகாரணஸ்யாதர்ஷநஸ்ய நாஷ இத்யதோ தர்ஷநஂ ஜ்ஞாநஂ கைவல்யகாரணமுக்தம்.

கிஂசேதமதர்ஷநஂ நாம, கிஂ குணாநாமதிகார ஆஹோஸ்வித்தரிஷிரூபஸ்ய ஸ்வாமிநோ தர்ஷிதவிஷயஸ்ய ப்ரதாநசித்தஸ்யாநுத்பாதஃ. ஸ்வஸ்மிந்தரிஷ்யே வித்யமாநே யோ தர்ஷநாபாவஃ.

கிமர்தவத்தாகுணாநாம். அதாவித்யா ஸ்வசித்தேந ஸஹ நிருத்தா ஸ்வசித்தஸ்யோத்பத்திபீஜம். கிஂ ஸ்திதிஸஂஸ்காரக்ஷயே கதிஸஂஸ்காராபிவ்யக்திஃ. யத்ரேதமுக்தஂ ப்ரதாநஂ ஸ்தித்யைவ வர்தமாநஂ விகாராகரணாதப்ரதாநஂ ஸ்யாத்.

ததா கத்யைவ வர்தமாநஂ விகாரநித்யத்வாதப்ரதாநஂ ஸ்யாத். உபயதா சாஸ்ய வரித்திஃ ப்ரதாநவ்யவஹாரஂ லபதே நாந்யதா. கரணாந்தரேஷ்வபி கல்பிதேஷ்வேவ ஸமாநஷ்சர்சஃ. தர்ஷநஷக்திரேவாதர்ஷநமித்யேகே, ‘ப்ரதாநஸ்யாத்மக்யாபநார்தா ப்ரவரித்திஃ” இதிஷ்ருதேஃ.

ஸர்வபோத்யபோதஸமர்தஃ ப்ராக்ப்ரவரித்தேஃ புருஷோ ந பஷ்யதி ஸர்வகார்யகாரணஸமர்தஂ தரிஷ்யஂ ததா ந தரிஷ்யத இதி. உபயஸ்யாப்யதர்ஷநஂ தர்ம இத்யேகே.

தத்ரேதஂ தரிஷ்யஸ்ய ஸ்வாத்மபூதமபி புருஷப்ரத்யயாபேக்ஷஂ தர்ஷநஂ தரிஷ்யதர்மத்வேந பவதி. ததா புருஷஸ்யாநாத்மபூதமபி தரிஷ்யப்ரத்யயாபேக்ஷஂ புருஷதர்மத்வேநேவாதர்ஷநமவபாஸதே. தர்ஷநஂ ஜ்ஞாநமேவாதர்ஷநமிதி கேசிதபிதததி. இத்யேதே ஷாஸ்த்ரகதா விகல்பாஃ. தத்ர விகல்பபஹுத்வமேதத்ஸர்வபுருஷாணாஂ குணாநாஂ ஸஂயோகே ஸாதாரணவிஷயம்.

யஸ்து ப்ரத்யக்சேதநஸ்ய ஸ்வபுத்திஸஂயோகஃ —

||2.23|| கார்யத்வாரேணாஸ்ய லக்ஷணஂ கரோதி, ஸ்வஷக்திர்தரிஷ்யஸ்ய ஸ்வபாவஃ, ஸ்வாமிஷக்திர்த்ரஷ்டுஃ ஸ்வரூபஂ, தயோர்த்வயோரபி ஸஂவேத்யஸஂவேதகத்வேந வ்யவஸ்திதயோர்யா ஸ்வரூபோபலப்திஸ்தஸ்யாஃ காரணஂ யஃ ஸ ஸஂயோகஃ. ஸ ச ஸஹஜபோக்யபோக்க்தரிபாவஸ்வரூபாந்நாந்யஃ. ந ஹி தயோர்நித்யயோர்வ்யாபகயோஷ்ச ஸ்வரூபாததிரிக்தஃ கஷ்சித் ஸஂயோகஃ. யதேவ போக்யஸ்ய போக்யத்வஂ போக்தரிஷ்ச போக்தரித்வமநாதிஸித்தஂ ஸ ஏவ ஸஂயோகஃ.

தஸயாபி காரணமாஹ —

——–

தஸ்ய ஹேதுரவித்யா||2.24||

||2.24|| விபர்யஜ்ஞாநவாஸநேத்யர்தஃ. விபர்யஜ்ஞாநவாஸநாவாஸிதா ச ந கார்யநிஷ்டாஂ புருஷக்யாதிஂ புத்திஃ ப்ராப்நோதி ஸாதிகாரா புநராவர்ததே. ஸா து புருஷக்யாதிபர்யவஸாநாஂ கார்யநிஷ்டாஂ ப்ராப்நோதி, சரிதாதிகாரா நிவரித்தாதர்ஷநா பந்தகாரணாபாவாந்ந புநராவர்ததே.

அத்ர கஷ்சித்ஷண்டகோபாக்யாநேநோத்காடயதி — முக்தயா பார்யயாபிதீயதே — ஷண்டகார்யபுத்ர, அபத்யவதீ மே பகிநீ கிமர்தஂ நாஹமிதி, ஸ தாமாஹ — மரிதஸ்தேஹமபத்யமுத்பாதயிஷ்யாமீதி. ததேதஂ வித்யமாநஂ ஜ்ஞாநஂ சித்தநிவரித்திஂ ந கரோதி, விநஷ்டஂ கரிஷ்யதீதி கா ப்ரத்யாஷா. தத்ராசார்யதேஷீயோ வக்தி — நநு புத்திநிவரித்திரேவ மோக்ஷோதர்ஷநகரணாபாவாத்புத்திநிவரித்திஃ. தச்சாதஷநஂ பந்தகாரணஂ தர்ஷநாந்நிவர்ததே. தத்ர சித்தநிவரித்திரேவ மோக்ஷஃ, கிமர்தமஸ்தாந ஏவாஸ்ய மதிவிப்ரமஃ.

ஹேயஂ துஃகமுக்தம் ஹேய காரணஂ ச ஸஂயோகாக்யஂ ஸநிமித்தமுக்தமதஃ பரஂ ஹாநஂ வக்தவ்யம் —

||2.24|| யா பூர்வஂ விபர்யாஸாத்மிகா மோஹரூபாவித்யா வ்யாக்யாதா ஸா தஸ்யாவிவேகக்யாதிரூபஸ்ய ஸஂயோகஸ்ய காரணம்.

ஹேயஂ ஹாநக்ரியாகர்மோச்யதே, கிஂ புநஸ்தத்தாநமித்யத ஆஹ —

————-

||ததபாவாத்ஸஂயோகாபாவோ ஹாநஂ தத்தரிஷேஃ கைவல்யம்||2.25||

|2.25|| தஸ்யாதர்ஷநஸ்யாபாவாதபுத்திபுருஷஸஂயோகாபாவ ஆத்யந்திகோ பந்தநோபரம இத்யர்தஃ. ஏதத்தாநம். தத்தரிஷேஃ கைவல்யஂ புருஷஸ்யாமிஷ்ரீபாவஃ புநரஸஂயோகோ குணைரித்யர்தஃ. துஃககாரணநிவரித்தௌ துஃகோபரமோ ஹாநம். ததா ஸ்வரூபப்ரதிஷ்டஃ புருஷ இத்யுக்தம்.

அத ஹாநஸ்ய கஃ ப்ராப்த்யுபாய இதி —

||2.25|| தஸ்யா அவித்யாயாஃ ஸ்வரூபவிருத்தேந ஸம்யக்ஜ்ஞாநேநோந்மூலிதாயா யோயமபாவஸ்தஸ்மிந்ஸதி தத்கார்யஸ்ய ஸஂயோகஸ்யாப்யபாவஸ்தத்தாநமித்யுச்யதே. அயமர்தஃ — நைதஸ்ய மூர்த்தத்ரவ்யவத்பரித்யாகோ யுஜ்யதே கிஂது ஜாதாயாஂ விவேகக்யாதாவவிவேகநிமித்தஃ ஸஂயோகஃ ஸ்வயமேவ நிவர்தத இதி தஸ்ய ஹாநம். யதேவ ச ஸஂயோகஸ்ய ஹாநஂ ததேவ நித்யஂ கேவலஸ்யாபி புருஷஸ்ய கைவல்யஂ வ்யபதிஷ்யதே.

ததேவஂ ஸஂயோகஸ்ய ஸ்வரூபஂ காரணஂ கார்யஂ சாபிஹிதம். அத ஹாநோபாயகதநத்வாரேணோபாதேயகாரணமாஹ —

——————

விவேகக்யாதிரவிப்லவா ஹாநோபாயஃ||2.26||

||2.26|| ஸத்த்வபுருஷாந்யதாப்ரத்யயோ விவேகக்யாதிஃ. ஸா த்வநிவரித்தமித்யாஜ்ஞாநா ப்லவதே. யதா மித்யாஜ்ஞாநஂ தக்தபீஜபாவஂ வந்த்யப்ரஸவஂ ஸஂபத்யதே ததா விதூதக்லேஷரஜஸஃ ஸத்த்வஸ்ய பரே வைஷாரத்யே பரஸ்யாஂ வஷீகாரஸஂஜ்ஞாயாஂ
வர்தமாநஸ்ய விவேகப்ரத்யயப்ரவாஹோ நிர்மலோ பவதி. ஸா விவேகக்யாதிரவிப்லவா ஹாநோபாயஃ. ததோ மித்யாஜ்ஞாநஸ்ய தக்தபீஜபாவோபகமஃ புநஷ்சாப்ரஸவ இத்யேஷ மோக்ஷஸ்ய மார்கோ ஹாநஸ்யோபாய இதி.
||2.26|| அந்யே குணா அந்யஃ புருஷ இத்யேவஂவிதஸ்ய விவேகஸ்ய யா க்யாதிஃ ப்ரக்யா ஸாஸ்ய ஹாநஸ்ய தரிஷ்யதுஃக பரித்யாகஸ்யோபாயஃ காரணம். கீதரிஷீ? அவிப்லவா ந வித்யதே விப்லவோ விச்சேதோந்தராந்தரா வ்யுத்தாநரூபோ யஸ்யாஃ ஸாவிப்லவா. இதமத்ர தாத்பர்யம் — ப்ரதிபக்ஷபாவநாபலாதவித்யாப்ரவிலயே விநிவரித்தஜ்ஞாதரித்வகர்தரித்வாபிமாநாயாஃ ரஜஸ்தமோமலாநபிபரிதாயா புத்தேரந்தர்முகா யா சிச்சாயாஸஂக்ராந்திஃ ஸா விவேகக்யாதிருச்யதே. தஸ்யாஂ ச ஸஂததத்வேந ப்ரவரித்தாயாஂ ஸத்யாஂ தரிஷ்யஸ்யாதிகாரநிவரித்திர்பவத்யேவ கைவல்யம்.

உத்பந்நவிவேகக்யாதேஃ புருதஸ்ய யாதரிஷீ ப்ரஜ்ஞா பவதி தாஂ கதயந்விவேகக்யாதேரேவ ஸ்வரூபமாஹ —

—————–

தஸ்ய ஸப்ததா ப்ராந்தபூமிஃ ப்ரஜ்ஞா||2.27||

||2.27|| தஸ்யேதி ப்ரத்யுதிதக்யாதேஃ ப்ரத்யாம்நாயஃ. ஸப்ததேதி அஷுத்த்யாவரணமலாபகமாச்சித்தஸ்ய ப்ரத்யயாந்தராநுத்பாதே ஸதி ஸப்தப்ரகாரைவ ப்ரஜ்ஞா விவேகிநோ பவதி.

தத்யதா — 1 — பரிஜ்ஞாதஂ ஹேயஂ நாஸ்ய புநஃ பரிஜ்ஞேயமஸ்தி. 2 — க்ஷீணா ஹேய ஹேதவோ ந புநரேதேஷாஂ க்ஷேதவ்யமஸ்தி. 3 — ஸாக்ஷாத்கரிதஂ நிரோதஸமாதிநா ஹாநம். 4 — பாவிதோ விவேகக்யாதிரூபோ ஹாநோபாய இதி. ஏஷா சதுஷ்டயீ கார்யா விமுக்திஃ ப்ரஜ்ஞாயாஃ. சித்தவிமுக்திஸ்து த்ரயீ. 5 — சரிதாதிகாரா புத்திஃ. 6 — குணா கிரிஷிகரதடச்யுதா இவ க்ராவாணோ நிரவஸ்தாநாஃ ஸ்வகாரணே ப்ரலயாபிமுகாஃ ஸஹ தேநாஸ்தஂ கச்சந்தி. ந சைஷாஂ ப்ரவிலீநாநாஂ புநரஸ்த்யுத்பாதஃ ப்ரயோஜநாபாவாதிதி. 7 — ஏதஸ்யாமவஸ்தாயாஂ குணஸம்பந்தாதீதஃ ஸ்வரூபமாத்ரஜ்யோதிரமலஃ கேவலீ புருஷ இதி. ஏதாஂ ஸப்தவிதாஂ ப்ராந்தபூமிப்ரஜ்ஞாநமநுபஷ்யந்புருஷஃ குஷல இத்யாக்யாயதே. ப்ரதிப்ரஸவேபி சித்தஸ்ய முக்தஃ குஷல இத்யேவ பவதி குணாதீதத்வாதிதி.

ஸித்தா பவதி விவேகக்யாதிர்ஹாநோபாய இதி. ந ச ஸித்திரந்தரேண ஸாதநமித்யேததாரப்யதே —

||2.27|| தஸ்யோத்பந்நவிவேகஜ்ஞாநஸ்ய ஜ்ஞாதவ்யவிவேகரூபா ப்ரஜ்ஞா ப்ராந்தபூமௌ ஸகலஸாலம்பநஸமாதிபூமிபர்யந்தே ஸப்தப்ரகாரா பவதி. தத்ர கார்யவிமுக்திரூபா சதுஷ்ப்ரகாரா 1 — ஜ்ஞாதஂ மயா ஜ்ஞேயஂ ந ஜ்ஞாதவ்யஂ கிஂசிதஸ்தி. 2 — க்ஷீணா மே க்லேஷா ந கிஂசித்க்ஷேதவ்யமஸ்தி. 3 — அதிகதஂ மயா ஜ்ஞாநஂ, 4 — ப்ராப்த மயா விவேகக்யாதிரிதி. ப்ரத்யயாந்தரபரிஹாரேண தஸ்யாமவஸ்தாயாமீதரிஷ்யேவ ப்ரஜ்ஞா ஜாயதே. ஈதரிஷீ ப்ரஜ்ஞா கார்யவிஷயஂ நிர்மலஂ ஜ்ஞாநஂ கார்யவிமுக்திரித்யுச்யதே. சித்தவிமுக்திஸ்த்ரிதா 5 — சரிதார்தா மே புத்திர்குணா ஹதாதிகாரா கிரிஷிகரநிபதிதா இவ க்ராவாணோ ந புநஃ ஸ்திதிஂ யாஸ்யந்தி, 6 — ஸ்வகாரணே ப்ரவிலயாபிமுகாநாஂ குணாநாஂ மோஹபிதாநமூலகாரணாபாவாந்நிஷ்ப்ரயோஜநத்வாச்சாமீஷாஂ குதஃ ப்ரரோஹோ பவேத், 7 — ஸாத்மீபூதஷ்ச மே ஸமாதிஸ்தஸ்மிந்ஸதி ஸ்வரூபப்ரதிஷ்டோஹமிதி. ஈதரிஷீ த்ரிப்ரகாரா சித்தவிமுக்திஃ. ததேவமீதரிஷ்யாஂ ஸப்தவிதப்ராந்தபூமிப்ரஜ்ஞாயாமுபஜாதாயாஂ புருஷஃ குஷலஃ இத்யுச்யதே.

விவேகக்யாதிஃ ஸஂயோகாபாவஹேதுரித்யுக்தஂ, தஸ்யாஸ்தூத்பத்தௌ கிஂ நிமித்தமித்யத ஆஹ —

—————-

யோகாங்காநுஷ்டாநாதஷுத்திக்ஷயே ஜ்ஞாநதீப்திரா விவேகக்யாதேஃ||2.28||

||2.28|| யோகாங்காந்யஷ்டாவபிதாயிஷ்யமாணாநி. தேஷாமநுஷ்டாநாத்பஞ்சபர்வணோ விபர்யயஸ்யாஷுத்திரூபஸ்ய க்ஷயோ நாஷஃ. தத்க்ஷயே ஸம்யக்ஜ்ஞாநஸ்யாபிவ்யக்திஃ. யதா யதா ச ஸாதநாந்யநுஷ்டீயந்தே ததா ததா தநுத்வமஷுத்திராபத்யதே. யதா யதா ச க்ஷீயதே ததா ததா க்ஷயக்ரமாநுரோதிநீ ஜ்ஞாநஸ்யாபி தீப்திர்விவர்ததே. ஸா கல்வேஷா விவரித்திஃ ப்ரகர்ஷமநுபவத்யா விவேகக்யாதேஃ, ஆ குணபுருஷஸ்வரூபவிஜ்ஞாநாதித்யர்தஃ. யோகாங்காநுஷ்டாநமஷுத்தேர்வியோககாரணம்.

யதா பரஷுஷ்சேத்யஸ்ய. விவேகக்யாதேஸ்து ப்ராப்திகாரணஂ யதா தர்மஃ ஸுகஸ்ய நாந்யதா காரணம். கதி சைதாநி காரணாநி ஷாஸ்த்ரே பவந்தி. நவைவேத்யாஹ. தத்யதா —

“உத்பத்திஸ்தித்யபிவ்யக்திவிகாரப்ரத்யயாப்தயஃ.
வியோகாந்யத்வதரிதயஃ காரணஂ நவதா ஸ்மரிதம்”||இதி||

தத்ரோத்பத்திகாரணஂ மநோ பவதி விஜ்ஞாநஸ்ய, ஸ்திதிகாரணஂ மநஸஃ புருஷார்ததா, ஷரீரஸ்யேவாஹார இதி. அபிவ்யக்திகாரணஂ யதா ரூபஸ்யாலோகஸ்ததா ரூபஜ்ஞாநஂ, விகாரகாரணஂ மநஸோ விஷயாந்தரம். யதாக்நிஃ பாக்யஸ்ய. ப்ரத்யயகாரணஂ தூமஜ்ஞாநமக்நிஜ்ஞாநஸ்ய. ப்ராப்திகாரணஂ யோகாங்காநுஷ்டாநஂ விவேகக்யாதேஃ.

வியோககாரணஂ ததேவாஷுத்தேஃ. அந்யத்வகாரணஂ யதா ஸுவர்ணஸ்ய ஸுவர்ணகாரஃ. ஏவமேகஸ்ய ஸ்த்ரீப்ரத்யயஸ்யாவித்யா மூடத்வே த்வேஷோ துஃகத்வே ராகஃ ஸுகத்வே தத்த்வஜ்ஞாநஂ மாத்யஸ்த்யே. தரிதிகாரணஂ ஷரீரமிந்த்ரியாணாம். தாநி ச தஸ்ய. மஹாபூதாநி ஷரீராணாஂ, தாநி ச பரஸ்பரஂ ஸர்வேஷாஂ தைர்யக்யௌநமாநுஷதைவதாநி ச பரஸ்பரார்தத்வாதித்யேவஂ நவ காரணாநி. தாநி ச யதாஸஂபவஂ பதார்தாந்தரேஷ்வபி யோஜ்யாநி. யோகாங்காநுஷ்டாநஂ து த்விதைவ காரணத்வஂ லபத இதி.

தத்ர யோகாங்காந்யவதார்யந்தே —

||2.28|| யோகாங்காநி வக்ஷ்யமாணாநி தேஷாமநுஷ்டாநாஜ்ஜ்ஞாநபூர்வகாதப்யாஸாதா விவேகக்யாதேரஷுத்திக்ஷயே சித்தஸத்த்வஸ்ய ப்ரகாஷாவரணலக்ஷணக்லேஷரூபாஷுத்திஷ்ரயே யா ஜ்ஞாநதீப்திஸ்தாரதம்யேந ஸத்த்விகஃ பரிணாமோ விவேகக்யாதிபர்யந்தஃ ஸ தேஸ்யாஃ க்யாதேர்ஹேதுரித்யர்தஃ.

யோகாங்காநுஷ்டாநாதஷுத்திக்ஷய இத்யுக்தஂ, காநி புநஸ்தாநி யோகாங்காநீதி தேஷாமுபத்தேஷமாஹ —

————–

யமநியமாஸநப்ராணாயாமப்ரத்யாஹாரதாரணாத்யாநஸமாதயோஷ்டாவங்காநி||2.29||

||2.29|| யதாக்ரமமேஷாமநுஷ்டாநஂ ஸ்வரூபஂ ச வக்ஷ்யாமஃ.தத்ர —

||2.29|| இஹ காநிசித்ஸமாதேஃ ஸாக்ஷாதுபகாரகத்வேநாந்தரங்காணி, யதா தாரணாதீநி. காநிசித்ப்ரதிபக்ஷபூதஹிஂஸாதிவிதர்கோந்மூலநத்வாரேண ஸமாதிமுபகுர்வந்தி. யதா யமநியமாதீநி. தத்ராஸநாதிநாமுத்தரோத்தரமுபகாரகத்வம். தத்யதா — ஸத்யாஸநஜயே ப்ராணாயாமஸ்தைர்யம். ஏவமுத்தரத்ராபி யோஜ்யம்.

க்ரமேணைஷாஂ ஸ்வரூபமாஹ —

—————

அஹிஂஸாஸத்யாஸ்தேயப்ரஹ்மசர்யாபரிக்ரஹா யமாஃ||2.30||

||2.30|| தத்ராஹிஂஸா ஸர்வதா ஸர்வதா ஸர்வபூதாநாமநபித்ரோஹஃ. உத்தரே ச யமநியமாஸ்தந்மூலாஸ்தத்ஸித்திபரதயைவ தத்ப்ரதிபாதநாய ப்ரதிபாத்யந்தே. ததவதாதரூபகரணாயைவோபாதீயந்தே. ததா சோக்தம் — ஸ கல்வயஂ ப்ராஹ்மணோ யதா யதா வ்ரதாநி பஹூநி ஸமாதித்ஸதே ததா ததா ப்ரமாதகரிதேப்யோ ஹிஂஸாநிதாநேப்யோ நிவர்தமாநஸ்தாமேவாவதாதரூபாமஹிஂஸாஂ கரோதி.

ஸத்யஂ யதார்தே வாங்மநஸே. யதா தரிஷ்டஂ யதாநுமிதஂ யதா ஷ்ருதஂ ததா வாங்மநஷ்சேதி. பரத்ர ஸ்வபோதஸஂக்ராந்தயே வாகுக்தா, ஸா யதி ந வஞ்சிதா ப்ராந்தா வா ப்ரதிபத்திவந்த்யா வா பவேதிதி. ஏஷா ஸர்வபூதோபகாரார்தஂ ப்ரவரித்தா ந பூதோபகாதாய. யதி சைவமப்யபிதீயமாநா பூதோபகாதபரைவ ஸ்யாந்ந ஸத்யஂ பவேத்பாபமேவ பவேத்தேந புண்யாபாஸேந புண்யப்ரதிரூபகேண கஷ்டஂ தமஃ ப்ராப்நுயாத். தஸ்மாத்பரீக்ஷ்ய ஸர்வபூதஹிதஂ ஸத்யஂ ப்ரூயாத்.

ஸ்தேயமஷாஸ்த்ரபூர்வகஂ த்ரவ்யாணாஂ பரதஃ ஸ்வீகரணஂ, தத்ப்ரதிஷேதஃ புநரஸ்பரிஹாரூபமஸ்தேயமிதி. ப்ரஹ்மசர்யஂ குப்தேந்தியஸ்யோபஸ்தஸ்ய ஸஂயமஃ. விஷயாணாமர்ஜநரக்ஷணாக்ஷயஸங்கஹிஂஸாதோஷதர்ஷநாதஸ்வீகரணமபரிக்ரஹ இத்யேதே யமாஃ.

தே து —

||2.30|| தத்ர ப்ராணவியோகப்ரயோஜநவ்யாபாரோ ஹிஂஸா. ஸா ச ஸர்வாநர்தஹேதுஃ. ததபாவோஹிஂஸா. ஹிஂஸாயாஃ ஸர்வகாலஂ பரிஹார்யத்வாத்ப்ரதமஂ ததபாவரூபாயா அஹிஂஸாயா நிர்தேஷஃ. ஸத்யஂ வாங்மநஸயோர்யதார்தத்வம். ஸ்தேயஂ பரஸ்வாபஹரணஂ ததபாவோஸ்தேயம். ப்ரஹ்மசர்யமுபஸ்தஸஂயமஃ. அபரிக்ரஹோ போகஸாதநாநாமநங்கீகாரஃ. த ஏதேஹிஂஸாதயஃ பஞ்ச யமஷப்தவாச்யா யோகாங்கத்வேந நிர்திஷ்டாஃ.

ஏஷாஂ விஷேஷமாஹ —

————–

ஜாதிதேஷகாலஸமயாநவச்சிந்நா ஸார்வபௌமா மஹாவ்ரதம்||2.31||

||2.31|| தத்ராஹிஂஸா ஜாத்யவச்சிந்நா மத்ஸ்யவதகஸ்ய மத்ஸ்யேஷ்வேவ நாந்யத்ர ஹிஂஸா. ஸைவ தேஷாவச்சிந்நா ந தீர்தே ஹநிஷ்யாமீதி. ஸைவ காலாவச்சிந்நா ந சதுர்தஷ்யாஂ ந புண்யேஹநி ஹநிஷ்யாமீதி. ஸைவ த்ரிபிருபரதஸ்ய ஸமயாவச்சிந்நா தேவப்ராஹ்மணார்தே நாந்யதா ஹநிஷ்யாமீதி. யதா ச க்ஷத்ரியாணாஂ யுத்தா ஏவ ஹிஂஸா நாந்யத்ரேதி. ஏபிர்ஜாதிதேஷகாலஸமயைரநவச்சிந்நா அஹிஂஸாதயஃ ஸர்வதைவ பரிபாலநீயாஃ. ஸர்வபூமிஷு ஸர்வவிஷயேஷு ஸர்வதைவாவிதிதவ்யபிசாராஃ ஸார்வபௌமாமஹாவ்ரதமித்யுச்யந்தே.

||2.31|| ஜாதிர்ப்ராஹ்மணத்வாதிஃ. தேஷஸ்தீர்தாதிஃ. காலஷ்சதுர்தஷ்யாதிஃ. ஸமயோ ப்ராஹ்மணப்ரயோஜநாதிஃ. ஏதைஷ்சதுர்பிரநவச்சிந்நாஃ பூர்வோக்தா அஹிஂஸாதயோ யமாஃ ஸர்வாஸு க்ஷிப்தாதிஷு சித்தபூமிஷு பவா மஹாவ்ரதமித்யுச்யந்தே. தத்யதா — ப்ராஹ்மணஂ ந ஹநிஷ்யாமி தீர்தே ந கஂசந ஹநிஷ்யாமி சதுர்தஷ்யாஂ ந ஹநிஷ்யாமி தேவப்ராஹ்மணப்ரயோஜநவ்யதிரேகேண கமபி ந ஹநிஷ்யாமீதி. ஏவஂ சதுர்விதாவச்சேதவ்யதிரேகேண கிஂசித்க்வசித்கதாசித்கஸ்மிஂஷ்சிதர்தே ந ஹநிஷ்யாமீத்யநவச்சிந்நாஃ. ஏவஂ ஸத்யாதிஷு யதாயோகஂ யோஜ்யம். இத்தமநியதீகரிதாஃ ஸாமாந்யேநைவ ப்ரவரித்தா மஹாவ்ரதமித்யுச்யதே ந புநஃ பரிச்சிந்நாவதாரணம்.

நியமாநாஹ —

—————–

ஷௌசஸஂதோஷதபஃ ஸ்வாத்யாயேஷ்வரப்ரணிதாநாநி நியமாஃ||2.32||

||2.32|| தத்ர ஷௌசஂ மரிஜ்ஜலாதிஜநிதஂ மேத்யாப்யவஹரணாதி ச பாஹ்யம். ஆப்யந்தரஂ சித்தமலாநாமாக்ஷாலநம். ஸஂதோஷஃ ஸஂநிஹிதஸாதநாததிகஸ்யாநுபாதித்ஸா. தபோ த்வஂத்வஸஹநம். த்வஂத்வஂ ச ஜிகத்ஸாபிபாஸே ஷீதோஷ்ணே ஸ்தாநாஸநே காஷ்டமௌநாகாரமௌநே ச. வ்ரதாநி சைஷாஂ யதாயோகஂ கரிச்ச்ரசாந்த்ராயணஸாஂதபநாதீநி. ஸ்வாத்யாயோ மோக்ஷஷாஸ்த்ராணாமத்யயநஂ ப்ரணவஜபோ வா. ஈஷ்வரப்ரணிதாநஂ தஸ்மிந்பரமகுரௌ ஸர்வகர்மார்பணம்.

ஷய்யாஸநஸ்தோத பதி வ்ரஜந்வா
ஸ்வஸ்தஃ பரிக்ஷீணவிதர்கஜாலஃ.
ஸஂஸாரபீஜக்ஷயமீக்ஷமாணஃ
ஸ்யாந்நித்யயுக்தோமரிதபோகபாகீ||
யத்ரேதமுக்தஂ ததஃ ப்ரத்யக்சேதநாதிகமோப்யந்தராயாபாவஷ்சேதி||32||

ஏதேஷாஂ யமநியமாநாம் —

||2.32|| ஷௌசஂ த்விவிதஂ — பாஹ்யமாப்யந்தரஂ ச. பாஹ்யஂ மரிஜ்ஜலாதிபிஃ காயாதிப்ரக்ஷாலநம். ஆப்யந்தரஂ மைத்ர்யாதிபிஷ்சித்தமலாநாஂ ப்ரக்ஷாலநம். ஸஂதோஷஸ்துஷ்டிஃ. ஷேஷாஃ ப்ராகேவ கரிதவ்யாக்யாநாஃ. ஏதே ஷௌசாதயோ நியமஷப்தவாச்யாஃ.

கதமேஷாஂ யோகாஙகத்வமித்யத ஆஹ —

——————–

விதர்கபாதநே ப்ரதிபக்ஷபாவநம்||2.33||

||2.33|| யதாஸ்ய ப்ராஹ்மணஸ்ய ஹிஂஸாதயோ விதர்கா ஜாயேரந்ஹநிஷ்யாம்யஹமபகாரிணமநரிதமபி வக்ஷ்யாமி த்ரவ்யமப்யஸ்ய ஸ்வீ கரிஷ்யாமி தாரேஷு சாஸ்ய வ்யவாயீ பவிஷ்யாமி பரிக்ரஹேஷு சாஸ்ய ஸ்வாமீ பவிஷ்யாமீதி. ஏவமுந்மார்கப்ரவணவிதர்கஜ்வரேணாதிதீப்தேந பாத்யமாநஸ்தத்ப்ரதிபக்ஷாந்பாவயேத். கோரேஷு ஸஂஸாராங்காரேஷு பச்யமாநேந மயா ஷரணமுபாகதஃ ஸர்வபூதாபயப்ரதாநேந யோகதர்மஃ. ஸ கல்வஹஂ த்யக்த்வா விதர்காந்புநஸ்தாநாததாநஸ்துல்யஃ ஷ்வவரித்தேநேதி பாவயேத். யதா ஷ்வா வாந்தாவலேஹீ ததா த்யக்தஸ்ய புநராததாந இதி. ஏவமாதி ஸூத்ராந்தரேஷ்வபி யோஜ்யம்.

||2.33|| விதர்க்யஂந்த இதி விதர்கா யோகபரிபந்திநோ ஹிஂஸாதயஸ்தேஷாஂ ப்ரதிபக்ஷபாவநே ஸதி யதா பாதா பவதி ததா யோகஃ ஸுகரோ பவதீதி பவத்யேவ யமநியமாநாஂ யோகாங்கத்வம்.

இதாநீஂ விதர்காணாஂ ஸ்வரூபஂ பேதப்ரகாரஂ காரணஂ பலஂ ந க்ரமேணாஹ —

—————

விதர்கா ஹிஂஸாதயஃ கரிதகாரிதாநுமோதிதா லோபக்ரோதமோஹபூர்வகா மரிதுமத்யாதிமாத்ரா துஃகாஜ்ஞாநாநந்தபலா இதி ப்ரதிபக்ஷபாவநம்||2.34||

||2.34|| தத்ர ஹிஂஸா தாவத் — கரிதா காரிதாநுமோதிதேதி த்ரிதா. ஏகைகா புநஸ்த்ரிதா லோபேந மாஂஸசர்மார்தேந, க்ரோதேநாபகரிதமநேநேதி, மோஹேந தர்மோ மே பவிஷ்யதீதி. லோபக்ரோதமோஹாஃ புநஸ்த்ரிவிதா மரிதுமத்யாதிமாத்ரா இதி. ஏவஂ ஸப்தவிஂஷதிர்பேதா பவந்தி ஹிஂஸாயாஃ. மரிதுமத்யாதிமாத்ராஃ புநஸ்த்ரிவிதாஃ — மரிதுமரிதுர்மத்யமரிதுஸ்தீவ்ரமரிதுரிதி. ததா மரிதுமத்யோ மத்யமத்யஸ்தீவ்ரமத்ய இதி. ததா மரிதுதீவ்ரோ மத்யதீவ்ரோதிமாத்ரதீவ்ர இதி ஏவமேகாஷீதிபேதா ஹிஂஸா பவதி. ஸா புநர்நியமவிகல்பஸமுச்சயபேதாதஸஂக்யேயா, ப்ராணபரித்பேதஸ்யாபரிஸஂக்யேயத்வாதிதி. ஏவமநரிதாதிஷ்வபி யோஜ்யம்.

தே கல்வமீ விதர்கா துஃகாஜ்ஞாநாநந்தபலா இதி ப்ரதிபக்ஷபாவநம். துஃகமஜ்ஞாநஂ சாநந்தஂ பலஂ யேஷாமிதி ப்ரதிபக்ஷபாவநம். ததா ச ஹிஂஸகஸ்தாவத்ப்ரதமஂ வத்யஸ்ய வீர்யமாக்ஷிபதி. ததஷ்ச ஷஸ்த்ராதிநிபாதேந துஃகயதி. ததோ ஜீவிதாதபி மோசயதி. ததோ வீர்யாக்ஷேபாதஸ்ய சேதநாசேதநமுபகரணஂ க்ஷீணாவீர்யஂ பவதி.
துஃகோத்பாதாந்நரகதிர்யக்மநுஷ்யாதிஷு துஃகமநுபவதி. ஜீவிதவ்யபரோபணாத்ப்ரதிக்ஷணஂ ச ஜீவிதாத்யயே வர்தமாநோ மரணமிச்சந்நாபி துஃகவிபாகஸ்ய நியதவிபாகவேதநீயத்வாத்கதஂசிதேவோச்ச்வஸிதி. யதி ச கதஂசித்புண்யாவாபகதா ஹிஂஸா பவேத்தத்ர ஸுகப்ராப்தௌ பவேதல்பாயுரிதி. ஏவமநரிதாதிஷ்வபி யோஜ்யஂ யதாஸஂபவம். ஏவஂ விதர்காணாஂ சாமுமேவாநுகதஂ விபாகமநிஷ்டஂ பாவயந்ந விதர்கேஷு மநஃ ப்ரணிததீத.

||2.34|| ஏதே பூர்வோக்தாஃ விதர்காஃ ஹிஂஸாதயஃ ப்ரதமஂ த்ரிதா பித்யந்தே கரிதகாரிதாநுமோதிதா பேதேந. தத்ர ஸ்வயஂ நிஷ்பாதிதாஃ கரிதாஃ. குரு குர்விதி ப்ரயோஜகவ்யாபாரேண ஸமுத்பாதிதாஃ காரிதாஃ. அந்யேந க்ரியமாணாஃ ஸாத்வித்யங்கீகரிதா அநுமோதிதாஃ. ஏதச்ச த்ரைவித்யஂ பரஸ்பரவ்யாமோஹநிவாரணாயோச்யதே. அந்யதா மந்தமதிரேவஂ மந்யேத ந மயா ஸ்வயஂ ஹிஂஸா கரிதேதி நாஸ்தி மே தோஷ இதி. ஏதேஷாஂ காரணப்ரதிபாதநாய லோபக்ரோதமோஹபூர்வகா இதி. யத்யபி லோபக்ரோதௌ ப்ரதமஂ நிர்திஷ்டௌ ததாபி ஸர்வக்லேஷாநாஂ மோஹஸ்யாநாத்மநி ஆத்மாபிமாநலக்ஷணஸ்ய நிதாநத்வாத்தஸ்மிந்ஸதி ஸ்வபரவிபாகபூர்வகத்வேந லோபக்ரோதாதீநாமுத்பவாந்மூலத்வமவஸேயம். மோஹபூர்விகா ஸர்வா தோஷஜாதிரித்யர்தஃ. லோபஸ்தரிஷ்ணா. க்ரோதஃ கரித்யாகரித்யவிவேகோந்மூலகஃ ப்ரஜ்வலநாத்மகஷ்சித்ததர்மஃ. ப்ரத்யேகஂ கரிதாதிபேதேந த்ரிப்ரகாரா அபி ஹிஂஸாதயோ மோஹாதிகாரணத்வேந த்ரிதா பித்யந்தே. ஏஷாமேவ புநரவஸ்தாபேதேந த்ரைவித்யமாஹ — மரிதுமத்யாதிமாத்ராஃ. மரிதவோ மந்தா ந தீவ்ரா நாபி மத்யாஃ. மத்யா நாபி மந்தா நாபி தீவ்ராஃ. அதிமாத்ராஸ்தீவ்ராஃ. பாஷ்சாத்த்யா நவ பேதாஃ. இத்தஂ த்ரைவித்யே ஸதி ஸப்தவிஂஷதிர்பவதி. மரித்வாதீநாமபி ப்ரத்யேகஂ மரிதுமத்யாதிமாத்ரபேதாத்த்ரைவித்யஂ ஸஂபவதி. தத்யதாயோகஂ யோஜ்யம். தத்யதா — மரிதுமரிதுர்முதமத்யோ மரிதுதீவ்ர இதி. ஏஷாஂ பலமாஹ — துஃகாஜ்ஞாநாநந்தபலாஃ. துஃகஂ ப்ரதிகூலதயாவபாஸமாநோ ராஜஸஷ்சித்ததர்மஃ. அஜ்ஞாநஂ மித்யாஜ்ஞாநஂ ஸஂஷயவிபர்யயரூபஂ, தே துஃகாஜ்ஞாநே அநந்தமபரிச்சிந்நஂ பலஂ யேஷாஂ தே ததோக்தாஃ. இத்தஂ தேஷாஂ ஸ்வரூபகாரணாதிபேதேந ஜ்ஞாதாநாஂ ப்ரதிபக்ஷபாவநயா யோகிநா பரிஹாரஃ கர்தவ்ய இத்யுபதிஷ்டஂ பவதி.

ஏஷாமப்யாஸவஷாத்ப்ரகர்ஷமாகச்சதாமநுநிஷ்பாதிந்யஃ ஸித்தயோ யதா பவந்தி ததா க்ரமேண ப்ரதிபாதயிதுமாஹ —

—————

அஹிஂஸாப்ரதிஷ்டாயாஂ தத்ஸந்நிதௌ வைரத்யாகஃ||2.35||

||2.35|| ஸர்வப்ராணிநாஂ பவதி.

||2.35|| தஸ்யாஹிஂஸாஂ பாவயதஃ ஸஂநிதௌ ஸஹஜ விரோதிநாமப்யஹிநகுலாதீநாஂ வைரத்யாகோ நிர்மத்ஸரதயாவஸ்தாநஂ பவதி. ஹிஂஸ்ரா அபி ஹிஂஸ்ரத்வஂ பரித்யஜந்தீத்யர்தஃ.

ஸத்யாப்யாஸவதஃ கிஂ பவதீத்யாஹ —

—————

ஸத்யப்ரதிஷ்டாயாஂ க்ரியாபலாஷ்ரயத்வம்||2.36||

||2.36|| தார்மிகோ பூயா இதி பவதி தார்மிகஃ. ஸ்வர்கஂப்ராப்நுஹீதி ஸ்வர்கஂ ப்ராப்நோதி. அமோகாஸ்ய வாக்பவதி.

||2.36|| க்ரியமாணா ஹி க்ரியா யாகாதிகாஃ பலஂ ஸ்வர்காதிகஂ ப்ரயச்சந்தி தஸ்ய து ஸத்யாப்யாஸவதோ யோகிநஸ்ததா ஸத்யஂ ப்ரகரிஷ்யதே யதா க்ரியாயாமகரிதாயாமபி யோகீ பலமாப்நோதி. தத்வசநாத்யஸ்ய கஸ்யசித்க்ரியாமகுர்வதோபி க்ரியாபலஂ பவதீத்யர்தஃ.

அஸ்தேயாப்யாஸவதஃ பலமாஹ —

—————-

அஸ்தேயப்ரதிஷ்டாயாஂ ஸர்வரத்நோபஸ்தாநம்||2.37||

||2.37|| ஸர்வதிக்ஸ்தாந்யஸ்யோபதிஷ்டந்தே ரத்நாநி.

||2.37|| அஸ்தேயஂ யதாப்யஸ்யதி ததாஸ்ய தத்ப்ரகர்ஷாந்நிரபிலாஷஸ்யாபி ஸர்வதோ திவ்யாநி ரத்நாநி உபதிஷ்டந்தே.

ப்ரஹ்மசர்யாப்யாஸஸ்ய பலமாஹ —

————–

ப்ரஹ்மசர்யப்ரதிஷ்டாயாஂ வீர்யலாபஃ||2.38||

||2.38|| யஸ்ய லாபாதப்ரதிகாந்குணாநுத்கர்ஷயதி. ஸித்தஷ்ச விநேயேஷு ஜ்ஞாநமாதாதுஂ ஸமர்தோ பவதீதி.

||2.38|| யஃ கில ப்ரஹ்மசர்யமப்யஸ்யதி தஸ்ய தத்ப்ரகர்ஷாந்நிரதிஷயஂ வீர்யஂ ஸாமர்த்யமாவிர்பவதி. வீர்யநிரோதோ ஹி ப்ரஹ்மசர்யஂ தஸ்ய ப்ரகர்ஷாச்சரீரேந்த்ரியமநஃ ஸு வீர்யஂ ப்ரகர்ஷமாகச்சதி.

அபரிக்ரஹாப்யாஸஸ்ய பலமாஹ —

————–

அபரிக்ரஹஸ்தைர்யே ஜந்மகதஂதாஸஂபோதஃ||2.39||

||2.39|| அஸ்ய பவதி. கோஹமாஸஂ கதமஹமாஸஂ கிஂஸ்விதிதஂ கதஂ ஸ்விதிதஂ கே வா பவிஷ்யாமஃ கதஂ வா பவிஷ்யாம இத்யேவமஸ்ய பூர்வாந்தபராந்தமத்யேஷ்வாத்மபாவஜிஜ்ஞாஸா ஸ்வரூபேணோபாவர்ததே. ஏதா யமஸ்தைர்யே ஸித்தயஃ.

நியமேஷு வக்ஷ்யாமஃ —

||2.39|| கதமித்யஸ்யபாவஃ கதஂதா ஜந்மநஃ கதஂதா ஜந்மகதஂதா தஸ்யாஃ ஸஂபோதஃ ஸம்யக்ஜ்ஞாநஂ ஜந்மாந்தரே கோஹமாஸஂ கீதரிஷஃ கிஂகார்யகாரீதி ஜிஜ்ஞாஸாயாஂ ஸர்வமேவ ஸம்யக்ஜாநாதீத்யர்தஃ. ந கேவலஂ போகஸாதநபரிக்ரஹ ஏவ பரிக்ரஹோ யாவதாத்மநஃ ஷரீரபரிக்ரஹோபி பரிக்ரஹ, போகஸாதநத்வாச்சரீரஸ்ய. தஸ்மிந்ஸதி ராகாநுபந்தாத்வஹிர்முகாயாமேவ ப்ரவரித்தௌ ந தாத்த்விகஜ்ஞாநப்ராதுர்பாவஃ. யதா புநஃ ஷரீராதிபரிக்ரஹநைரபேக்ஷ்யேண மாத்யஸ்த்யமவலம்பதே ததா மத்யஸ்தஸ்ய ராகாதித்யாகாத்ஸம்யக்ஜ்ஞாநஹேதுர்பவத்யேவ பூர்வாபரஜந்மஸஂபோதஃ.

உக்தா யமாநாஂ ஸித்தயஃ. அத நியமாநாமாஹ —

————–

ஷௌசாத்ஸ்வாங்கஜுகுப்ஸா பரைரஸஂஸர்கஃ||2.40||

||2.40|| ஸ்வாங்கே ஜுகுப்ஸாயாஂ ஷௌசமாரபமாணஃ காயாவத்யதர்ஷீ காயாநபிஷ்வங்கீ யதிர்பவதி. கிஂ ச பரைரஸஂஸர்கஃ காயஸ்வபாவாவலோகீ ஸ்வமபி காயஂ ஜிஹாஸுர்மரிஜ்ஜலாதிபிராக்ஷாலயந்நபி காயஷுத்திமபஷ்யந்கதஂ பரகாயைரத்யந்தமேவாப்ரயதைஃ ஸஂஸரிஜ்யேத.

கிஂ ச —

||2.40|| யஃ ஷௌசஂ பாவயதி தஸ்ய ஸ்வாங்கேஷ்வபி காரணஸ்வரூபபர்யாலோசநத்வாரேண ஜுகுப்ஸா கரிணா ஸமுபஜாயதேஷுசிரயஂ காயோ நாத்ராக்ரஹஃ கார்ய இதி அமுநைவ ஹேதுநா பரைரந்யைஷ்ச காயவத்பிரஸஂஸர்கஃ ஸஂஸர்காபாவஃ ஸஂஸர்கபரிவர்ஜநமித்யர்தஃ. யஃ கில ஸ்வமேவ காயஂ ஜுகுப்ஸதே தத்ததவத்யதர்ஷநாத்ஸ கதஂ பரகீயைஸ்ததாபூதைஃ காயைஃ ஸஂஸர்கமநுபவதி.

ஷௌசஸ்யைவ பலாந்தரமாஹ —

————-

ஸத்த்வஷுத்திஸௌமநஸ்யைகக்ர்யேந்த்ரியஜயாத்மதர்ஷநயோக்யத்வாநி ச||2.41||

||2.41|| பவந்தீதி வாக்யஷேஷஃ. ஷுசேஃ ஸத்த்வஷுத்திஸ்ததஃ ஸௌமநஸ்யஂ தத ஏகாக்ர்யஂ தத இந்த்ரியஜயஸ்ததஷ்சாத்மதர்ஷநயோக்யத்வஂ புத்திஸத்த்வஸ்ய பவதீத்யேச்சௌசஸ்தைர்யாததிகம்யத இதி.

||2.41|| பவந்தீதி வாக்யஷேஷஃ. ஸத்த்வஂ ப்ரகாஷஸுகாத்யாத்மகஂ தஸ்ய ஷுத்தீ ரஜஸ்தமோப்யாமநபிவஃ ஸௌமநஸ்யஂ கேதாநநுபவேந மாநஸீ ப்ரீதிஃ. ஏகாக்ரதா நியதேந்த்ரியவிஷயே சேதஸஃ ஸ்தைர்யம். இந்த்ரியஜயோ விஷயபராங்கமுகாணாமிந்த்ரியாணாமாத்மநி அவஸ்தாநம். ஆத்மதர்ஷநே விவேகக்யாதிரூபே சித்தஸ்ய யோக்யத்வஂஸமர்தத்வம். ஷௌசாப்யஸவத ஏதே ஸத்த்வஷுத்த்யாதயஃ க்ரமேண ப்ராதுர்பவந்தி. ததா ஹி — ஸத்த்வஷுத்தேஃ ஸௌமநஸ்யஂ ஸௌமநஸ்யாதைகாக்ர்யமைகாக்ர்யாதிந்த்ரியஜய இந்த்ரியஜயாதாத்மதர்ஷநயோக்யதேதி.

ஸஂதோஷாப்யாஸவதஃ பலமாஹ —

——————-

ஸஂதோஷாதநுத்தமஃ ஸுகலாபஃ||2.42||

||2.42|| ததா சோக்தம் —
யச்ச காமஸுகஂ லோகே யச்ச திவ்யஂ மஹத்ஸுகம்.
தரிஷ்ணாக்ஷயஸுகஸ்யைதே நார்ஹதஃ ஷோடஷீஂ கலாம்||இதி||42||

||2.42|| ஸஂதோஷப்ரகர்ஷேண யோகிநஸ்ததாவிதமாந்தரஂ ஸுகமாவிர்பவதி. யஸ்ய பாஹ்யஂ ஸுகஂ லேஷேநாபி ந ஸமம்.

தபஸஃ பலமாஹ —

———

காயேந்த்ரியஸித்திரஷுத்திக்ஷயாத்தபஸஃ||2.43||

||2.43|| நிர்வர்த்யமாநமேவ தபோ ஹிநஸ்த்யஷுத்த்யாவரணமலஂ ததாவரணமலாபகமாத்காயஸித்திரணிமாத்யா. ததேந்த்ரியஸித்திர்தூராச்ச்ரவர்ணாதர்ஷநாத்யேதி.

||2.43|| தபஃ ஸமப்யஸ்யமாநஂ சேதஸஃ க்லேஷாதிலக்ஷணாஷுத்திக்ஷயத்வாரேண காயேந்த்ரியாணாஂ ஸித்திமுத்கர்ஷமாததாதி. அயமர்தஃ — சாந்த்ராயணாதிநா சித்தக்லேஷக்ஷயஸ்தத்க்ஷயாதிந்த்ரியாணாஂ ஸூக்ஷ்மவ்யவஹிதவிப்ரகரிஷ்டதர்ஷநாதிஸாமர்த்யமாவிர்பவதி. காயஸ்ய யதேச்சமணுத்வமஹத்த்வாதீநி.

ஸ்வாத்யாயஸ்ய பலமாஹ —

——————-

ஸ்வாத்யாயாதிஷ்டதேவதாஸஂப்ரயோகஃ||2.44||

||2.44|| தேவா றஷயஃ ஸித்தாஷ்ச ஸ்வாத்யாயஷீலஸ்ய தர்ஷநஂ கச்சந்தி, கார்யே சாஸ்ய வர்தந்த இதி.

||2.44|| அபிப்ரேதமந்த்ரஜபாதிலக்ஷணே ஸ்வாத்யாயே ப்ரகரிஷ்யமாணே யோகிந இஷ்டயாபிப்ரேதயா தேவதயா ஸஂப்ரயோகோ பவதி. ஸா தேவதா ப்ரத்யக்ஷீபவதீத்யர்தஃ.

ஈஷ்வரப்ரணிதாநஸ்ய பலமாஹ —

——————

ஸமாதிஸித்திரீஷ்வரப்ரணிதாநாத்||2.45||

||2.45|| ஈஷ்வரார்பிதஸர்வபாவஸ்ய ஸமாதிஸித்திர்யயா ஸர்வமீப்ஸிதமவிததஂ ஜாநாதி தேஷாந்தரே தேஹாந்தரே காலாந்தரே ச. ததோஸ்ய ப்ரஜ்ஞா யதாபூதஂ ப்ரஜாநாதீதி.

உக்தாஃ ஸஹ ஸித்திபிர்யமநியமாஃ. ஆஸநாதீநி வக்ஷ்யாமஃ. தத்ர —

||2.45|| ஈஷ்வரே யத்ப்ரணிதாநஂ பக்திவிஷேஷஸ்தஸ்மாத்ஸமாதேருக்தலக்ஷணஸ்யாவிர்பாவோ பவதி. யஸ்மாத்ஸ பகவாநீஷ்வரஃ ப்ரஸந்நஃ ஸந்நாந்தராயரூபாந்க்லேஷாந்பரிஹரித்ய ஸமாதிஂ ஸஂபோதயதி.

யமநியமாநுக்த்வாஸநமாஹ —

——————

ஸ்திரஸுகமாஸநம்||2.46||

||2.46|| தத்யதா பத்மாஸநஂ வீராஸநஂ பத்ராஸநஂ ஸ்வஸ்திகஂ தண்டாஸநஂ ஸோபாஷ்ரயஂ பர்யங்கஂ க்ரௌஞ்சநிஷதநஂ ஹஸ்திநிஷதநமுஷ்ட்ரநிஷதநஂ ஸமஸஂஸ்தாநஂ ஸ்திரஸுகஂ யதாஸுகஂ சேத்யேவமாதீநி.

||2.46|| ஆஸ்யதேநேநேத்யாஸநஂ பத்மாஸநதண்டாஸநஸ்வஸ்திகாஸநாதி. தத்யதா ஸ்திரஂ நிஷ்கம்பஂ ஸுகமநுத்வேஜநீயஂ ச பவதி ததா யோகாங்கதாஂ பஜதே.

தஸ்யைவ ஸ்திரஸுகத்வப்ராப்த்யர்தமுபாயமாஹ —

———————-

ப்ரயத்நஷைதில்யாநந்தஸமாபத்திப்யாம்||2.47||

|2.47|| பவதீதி வாக்யஷேஷஃ. ப்ரயத்நோபரமாத்ஸித்யத்யாஸநஂ யேந நாங்கமேஜயோ பவதி. அநந்தே வா ஸமாபந்நஂ
சித்தமாஸநஂ நிர்வர்தயதீதி.

||2.47|| ததாஸநஂ ப்ரயத்நஷைதில்யேநாநந்த்யஸமாபத்த்யா ச ஸ்திரஂ ஸுகஂ பவதீதி ஸஂபந்தஃ. யதா யதாஸநஂ பத்நாமீதீச்சாஂ கரோதி ப்ரயத்நஷைதில்யேபி அக்லேஷேநைவ ததா ததாஸநஂ ஸஂபத்யதே. யதா சாகாஷாதிகத ஆநந்த்யே சேதஸஃ ஸமாபத்திஃ க்ரியதேவ்யவதாநேந தாதாத்ம்யமாபத்யதே ததா தேஹாஹஂகாராபாவாந்நாஸநஂ துஃகஜநகஂ பவதி. அஸ்மிஂஷ்சாஸநஜயே ஸதி ஸமாத்யந்தராயபூதா ந ப்ரபவந்தி அங்கமேஜயத்வாதயஃ.

தஸ்யைவாநுநிஷ்பாதிதஂ பலமாஹ —

—————–

ததோ த்வஂத்வாநபிகாதஃ||2.48||

||2.48|| ஷீதோஷ்ணாதிபிர்த்வஂத்வைராஸநஜயாந்நாபிபூயதே.

||2.48|| தஸ்மிந்நாஸநஜயே ஸதி த்வஂத்வைஃ ஷீதோஷ்ணக்ஷுத்தரிஷ்ணாதிபிர்யோகீ நாபிஹந்யத இத்யர்தஃ.

ஆஸநஜயாநந்தரஂ ப்ராணாயாமமாஹ —

——————

தஸ்மிந்ஸதி ஷ்வாஸப்ரஷ்வாஸயோர்கதிவிச்சேதஃ ப்ராணாயாமஃ||2.49||

||2.49|| ஸத்யாஸநே பாஹ்யஸ்ய வாயோராசமநஂ ஷ்வாஸஃ, கௌஷ்ட்யஸ்ய வாயோர்நிஃஸாரணஂ ப்ரஷ்வாஸஃ, தயோர்கதிவிச்சேத உபயாபாவஃ ப்ராணாயாமஃ.

ஸ து —

||2.49|| ஆஸநஸ்தைர்யே ஸதி தந்நிமித்தகஃ ப்ராணாயாமலக்ஷணோ யோகாங்கவிஷேஷோநுஷ்டேயோ பவதி. கீதரிஷஃ? ஷ்வாஸப்ரஷ்வாஸயோர்கதிவிச்சேதலக்ஷணஃ. ஷ்வாஸப்ரஷ்வாஸௌ நிருக்தௌ. தயோஸ்த்ரிதா ரேசநஸ்தம்பநபூரணத்வாரேண பாஹ்யாப்யந்தரேஷு ஸ்தாநேஷு கதேஃ ப்ரவாஹஸ்ய விச்சேதோ தாரணஂ ப்ராணாயாம உச்யதே.

தஸ்யைவ ஸுகாவகமாய விபஜ்ய ஸ்வரூபஂ கதயதி —

—————

பாஹ்யாப்யந்தரஸ்தம்பவரித்திர்தேஷகாலஸஂக்யாமி பரிதரிஷ்டோ தீர்கஸூக்ஷ்மஃ||2.50||

||2.50|| யத்ர ப்ரஷ்வாஸபூர்வகோ கத்யபாவஃ ஸ பாஹ்யஃ. யத்ர ஷ்வாஸபூர்வகோ கத்யபாவஃ ஸ ஆப்யந்தரஃ. தரிதீயஃ ஸ்தம்பவரித்திர்யத்ரயோபயாபாவஃ. ஸகரித்ப்ரயத்நாத்பவதி. யதா தப்தே ந்யஸ்தமுபலே ஜலஂ ஸர்வதஃ ஸஂகோசமாபத்யதே ததா த்வயோர்யுகபத்கத்யபாவ. இதி த்ரயோப்யேதே தேஷேந பரிதரிஷ்டா இயாநஸ்ய விஷயோ தேஷ இதி. காலேந பரிதரிஷ்டா க்ஷணாநாமியத்தாவதாரணேநாவச்சிந்நா இத்யர்தஃ. ஸஂக்யாபிஃ பரிதரிஷ்டா ஏதாவத்பிஃ ஷ்வாஸப்ரஷ்வாஸைஃ ப்ரதம உத்காதஸ்தத்வந்நிகரிஹீதஸ்யைதாவத்பிர்த்விதீய உத்காத ஏவஂ தரிதீயஃ. ஏவஂ மரிதுரேவஂ மத்ய ஏவஂ தீவ்ர இதி ஸஂக்யாபரிதரிஷ்டஃ. ஸ கல்வயமேவமப்யஸ்தோ தீர்கஸூக்ஷ்மஃ.

||2.50|| பாஹ்யவரித்திஃ ஷ்வாஸோ ரேசகஃ. அந்தர்வரித்திஃ ப்ரஷ்வாஸஃ பூரகஃ. அந்தஸ்தம்பவரித்திஃ கும்பகஃ. தஸ்மிஞ்ஜலமிவ கும்பே நிஷ்சலதயா ப்ராணா அவஸ்தாப்யந்த இதி கும்பகஃ. த்ரிவிதோயஂ ப்ராணாயாமோ தேஷேந காலேந ஸஂக்யயா சோபலக்ஷிதோ தீர்கஸூக்ஷ்மஸஂஜ்ஞோ பவதி. தேஷேநோபலக்ஷிதோ யதா — நாஸாப்ரதேஷாந்தாதௌ. காலேநோபலக்ஷிதோ யதா — ஷட்த்ரிஂஷந்மாத்ராதிப்ரமாணஃ. ஸஂக்யயோபலக்ஷிதோ யதா — இயதோ வாராந்கரித ஏதாவத்பிஃ ஷ்வாஸப்ரஷ்வாஸைஃ ப்ரதம உத்காதோபவதீதி. ஏதஜ்ஜ்ஞாநாய ஸஂக்யாக்ரஹணமுபாத்தம். உத்காதோ நாம நாபிமூலாத்ப்ரேரிதஸ்ய வாயோஃ ஷிரஸி அபிஹநநம்.

த்ரீந்ப்ராணாயாமாநபிதாய சதுர்தமபிதாதுமாஹ —

————-

பாஹ்யாப்யந்தரவிஷயாக்ஷேபீ சதுர்தஃ||2.51||

||2.51|| தேஷகாலஸஂக்யாபிர்பாஹ்யவிஷயபரிதரிஷ்ட ஆக்ஷிப்தஃ. ததாப்யந்தரவிஷயபரிதரிஷ்ட ஆக்ஷிப்தஃ. உபயதா தீர்கஸூக்ஷ்மஃ. தத்பூர்வகோ பூமிஜயாத்க்ரமேணோபயோர்கத்யபாவஷ்சதுர்தஃ ப்ராணாயாமஃ. தரிதீயஸ்து விஷயாநாலோசிதோ கத்யபாவஃ ஸகரிதாரப்த ஏவ தேஷகாலஸஂக்யாபிஃ பரிதரிஷ்டோ தீர்கஸூக்ஷ்மஃ. சதுர்தஸ்து ஷ்வாஸப்ரஷ்வாஸயோர்விஷயாவதாரணாத்க்ரமேண பூமிஜயாதுபயாக்ஷேபபூர்வகோ கத்யபாவஷ்சதுர்தஃ ப்ராணாயாம இத்யயஂ விஷேஷ இதி.

||2.51|| ப்ராணஸ்ய பாஹ்யோ விஷயோ நாஸாத்வாதஷாந்தாதிஃ. ஆப்யந்தரோ விஷயோ ஹரிதயநாபிசக்ராதிஃ. தௌ த்வௌ விஷயாவாக்ஷிப்ய பர்யாலோச்ய ஸஃ ஸ்தம்பரூபோ கதிவிச்சேதஃ ஸ சதுர்தஃ ப்ராணாயாமஃ. தரிதீயஸ்மாத்கும்பகாக்யாதயமஸ்ய விஷேஷஃ — ஸ பாஹ்யாப்யந்தரவிஷயாவபர்யாலோச்யைவ ஸஹஸா தப்தோபலநிபதிதஜலந்யாயேந யுகபத்ஸ்தம்பவரித்த்யா நிஷ்பத்யதே. அஸ்ய து விஷய த்வயாக்ஷேபக நிரோதஃ. அயமபி பூர்வவத்தேஷகாலஸஂக்யாபிரூபலக்ஷிதோ த்ரஷ்டவ்யஃ.

சதுர்விதஸ்யாஸ்ய பலமாஹ —

————-

ததஃ க்ஷீயதே ப்ரகாஷாவரணம்||2.52||

||2.52|| ப்ராணாயாமாநப்யஸ்யதோஸ்ய யோகிநஃ க்ஷீயதே விவேகஜ்ஞாநாவரணீயஂ கர்ம. யத்ததாசக்ஷதே — மஹாமோஹமயேநேந்த்ரஜாலேந ப்ரகாஷஷீலஂ ஸத்த்வமாவரித்ய ததேவாகார்யே நியுங்க்த இதி. ததஸ்ய ப்ரகாஷாவரணஂ கர்ம ஸஂஸாரநிபந்தநஂ ப்ராணாயாமாப்யாஸாத்துர்பலஂ பவதி ப்ரதிக்ஷணஂ ச க்ஷீயதே. ததா சோக்தம் — “தபோ ந பரஂ ப்ராணாயாமாத்ததோ விஷுத்திர்மலாநாஂ தீப்திஷ்ச ஜ்ஞாநஸ்ய” இதி.

கிஂ ச —

||2.52|| ததஸ்தஸ்மாத்ப்ராணாயாமாத்ப்ரகாஷஸ்ய சித்தஸத்த்வகதஸ்ய யதாவரணஂ க்லேஷரூபஂ தத்க்ஷீயதே விநஷ்யதீத்யர்தஃ.

பலாந்தரமாஹ —

——————–

தாரணாஸு ச யோக்யதா மநஸஃ||2.53||

||2.53|| ப்ராணாயாமாப்யாஸாதேவ. ப்ரச்சர்தநவிதாரணாப்யாஂ வா ப்ராணஸ்ய. (1.34) இதி வசநாத்.

அத கஃ ப்ரத்யாஹாரஃ —

||2.53|| தாரணா வக்ஷ்யமாணலக்ஷணஸ்தாஸு ப்ராணாயாமைஃ க்ஷீணதோஷ மநோ யத்ர யத்ர தார்யதே தத்ர ஸ்திரீ பவதி ந விக்ஷேபஂ பஜதே.

ப்ரத்யாஹாரஸ்ய லக்ஷணமாஹ —

————

ஸ்வவிஷயாஸஂப்ரயோகே சித்தஸ்வரூபாநுகார இவேந்த்ரியாணாஂ ப்ரத்யாஹாரஃ||2.54||

||2.54|| ஸ்வவிஷயஸஂப்ரயோகாபாவே சித்தஸ்வரூபாநுகார இவேதி சித்தநிரோதே சித்தவந்நிருத்தாநீந்த்ரியாணி நேதரேந்த்ரியஜயவதுபாயாந்தரமபேக்ஷந்தே. யதா மதுகரராஜஂ மக்ஷிகா உத்பதந்தமநூத்பதந்தி நிவிஷமாநமநுநிவிஷந்தே ததேந்த்ரியாணி சித்தநிரோதே நிருத்தாநீத்யேஷ ப்ரத்யாஹாரஃ.

||2.54|| இந்த்ரியாணி விஷயேப்யஃ ப்ரதீபமாஹ்ரியந்தேஸ்மிந்நிதி ப்ரத்யாஹாரஃ. ஸ ச கதஂ நிஷ்பத்யத இத்யாஹ — சக்ஷுராதீநாமிந்த்ரியாணாஂ ஸ்வவிஷயோ ரூபாதிஸ்தேந ஸஂப்ரயோகஸ்ததாபிமுக்யேந வர்தநஂ ததபாவஸ்ததாபிமுக்யஂ பரித்யஜ்ய ஸ்வரூபமாத்ரேவஸ்தாநஂ, தஸ்மிந்ஸதி சித்தஸ்வரூபமாத்ராநுகாரீணீந்த்ரியாணி பவந்தி. யதஷ்சித்தமநு வர்தமாநாநி மதுகரராஜமிவ மதுமக்ஷிகாஃ ஸர்வாணீந்த்ரியாணி ப்ரதீயந்தேதஷ்சித்தநிரோதே தாநி ப்ரத்யாஹரிதாநி பவந்தி. தேஷாஂ தத்ஸ்வரூபாநுகாரஃ ப்ரத்யாஹாரஃ உக்தஃ.

ப்ரத்யாஹாரபலமாஹ —

————

ததஃ பரமாவஷ்யதேந்த்ரியாணாம்||2.55||

||2.55|| ஷப்தாதிஷ்வவ்யஸநமிந்த்ரியஜய இதி கேசித். ஸக்திர்வ்யஸநஂ வ்யஸ்யத்யேநஂ ஷ்ரேயஸ இதி. அவிருத்தா ப்ரதிபத்திர்ந்யாய்யா. ஷப்தாதிஸஂப்ரயோகஃ ஸ்வேச்சயேத்யந்யே ராகத்வேஷாபாவே ஸுகதுஃகஷூந்யஂ ஷப்தாதிஜ்ஞாநமிந்த்ரியஜய இதி கேசித். சித்தைகாக்ர்யாதப்ரதிபத்திரேவேதி ஜைகீஷவ்யஃ. ததஷ்ச பரமாத்வியஂ வஷ்யதா யச்சித்தநிரோதே நிருத்தாநீந்த்ரியாணி நேதரேந்த்ரியஜயவத்ப்ரயத்நகரிதமுபாயாந்தரமபேக்ஷந்தே யோகிந இதி.

இதி ஷ்ரீபாதஞ்ஜலே ஸாஂக்யப்ரவசநே யோகஷாஸ்த்ரே ஷ்ரீமத்வ்யாஸபாஷ்யே
த்விதீயஃ ஸாதநபாதஃ||2||

||2.55|| அப்யஸ்யமாநே ஹி ப்ரத்யாஹாரே ததா வஷ்யாநி ஆயத்தாநீந்த்ரியாணி ஸஂபத்யந்தே, யதா பாஹ்யவிஷயாபிபமுகதாஂ நீயமாநாந்யபி ந யாந்தீத்யர்தஃ.

ததேவஂ ப்ரதமபாதோக்த யோகஸ்யாங்கபூதக்லேஷதநூகரணபலஂ க்ரியாயோகமபிதாய க்லேஷாநாமுத்தேஷஂ ஸ்வரூபஂ காரணஂ க்ஷேத்ரஂ பலஂ சோக்த்வா கர்மணாமபி பேதஂ காரணஂ ஸ்வரூபஂ பலஂ சாபிதாய விபாகஸ்ய ஸ்வரூபஂ காரணஂ சாபிஹிதம். ததஸ்த்யாஜ்யத்வாத்க்லேஷாதீநாஂ ஜ்ஞாநவ்யதிரேகேண த்யாகஸ்யாஷக்யத்வாஜ்ஜ்ஞாநஸ்ய ந ஷாஸ்த்ராயத்தத்வாச்சாஸ்த்ரஸ்ய ச ஹேயஹாநகாரணோபாதேயோபாதாநகாரணபோதகத்வேந சதுர்வ்யூஹத்வாத்தேயஸ்ய ச ஹாநவ்யதிரேகேண ஸ்வரூபாநிஷ்பத்தேர்ஹாநஸஹிதஂ சதுர்வ்யூஹஂ ஸ்வஸ்வகாரணஸஹிதமபிதாயோபாதேயநகாரணபூதாயா விவேகக்யாதேஃ காரணபூதாநாமந்தரங்கபஹிரங்கபாவேந ஸ்திதாநாஂ யோகாங்காநாஂ யமாதீநாஂ ஸ்வரூபஂ பலஸஹிதஂ வ்யாகரித்யாஸநாதீநாஂ தாரணாபர்யந்தாநாஂ பரஸ்பரமுபகார்யோபகாரகபாவேநாவஸ்திதாநாமுத்தேஷமபிதாய ப்ரத்யேகஂ லக்ஷணகரணபூர்வகஂ பலமபிஹிதம். ததயஂ யோகோ யமநியமாதிபிஃ ப்ராப்தபீஜபாவ ஆஸநப்ராணாயாமைரங்குரிதஃ ப்ரத்யாஹாரேண புஷ்பிதோ த்யாநதாரணாஸமாதிபிஃ பலிஷ்யதீதி வ்யாக்யாதஃ ஸாதநபாதஃ.

———

இதி ஷ்ரீபோஜதேவவிரசிதாயாஂ பாதஞ்ஜலயோகஷாஸ்த்ரஸூத்ரவரித்தௌ
த்விதீயஃ ஸாதநபாதஃ||2||

————————————

ஸ்ரீ கோயில் கந்தாடை அப்பன் ஸ்வாமிகள் திருவடிகளே சரணம்
ஸ்ரீ பெரிய பெருமாள் பெரிய பிராட்டியார் ஆண்டாள் ஆழ்வார் எம்பெருமானார் ஜீயர் திருவடிகளே சரணம் .

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s


%d bloggers like this: